Overijssel - Plaatsbeschrijvingen 1880-1930

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Achtergrondinformatie, Inleiding

2011-12-28T05:11:00.000-08:00

ACHTERGRONDINFORMATIE

De Geïllustreerde Gids Noordwesthoek van Overijssel, met de op de titelpagina vermelde titel Een bezoek aan den Noordwesthoek van Overijssel. Gids voor de plaatsen Zwolle met het nabijgelegen Hattem, Kampen, het eiland Urk, Hasselt, Zwartsluis, Genemuiden, Vollenhove en Blokzijl, naar betrouwbare bronnen bewerkt door L. was een van de deeltjes uit de serie Morks Nederlandsche reisgiden, die door uitgeverij Morks tussen 1910 en 1915 werden uitgegeven. De auteur, die zich L. noemt, zou Adriaan Loosjes (Blokzijl 1883-1949) kunnen zijn (zeker is dit niet), die vele publicaties op zijn naam heeft staan en ook redacteur was van het geïllustreerde weekblad Buiten, waarin hij als Mr. A. Loosjes artikelen schreef over onder meer buitenplaatsen en landgoederen.
In de gids, die uitkwam in 1912, wordt regelmatig geschreven over een binnenkort aan te leggen stoomtramlijn van Zwolle, over Hasselt, Zwartsluis en Vollenhove naar Blokzijl. Deze lijn werd inderdaad in 1914 geopend.

L. S.

Waar wij ons voorstellen door dit boeksken ten gids te dienen voor degenen die Overijssels Noordwesthoek willen leeren kennen door eigen aanschouwing, willen we beginnen met mede te deelen dat dit bezoek gevoegelijk in een vijftal dagen kan geschieden, den tijd aldus verdeelende :
1e dag: aankomst te Zwolle voormiddags omstreeks elf ure, bezichtiging van de stad en rijtoer naar den Sint Agnietenberg. 2e dag: voormiddags naar Hattem en bezoek aan het Katerveer en het Nieuwe Werk aan den IJssel, 's namiddags naar Kampen.
3e dag. Voormiddags naar Urk en terug op Kampen, daarna op Zwolle.
4e dag. 's Morgens te 7 ure naar Hasselt, Zwartsluis en Genemuiden, 's avonds terug naar Zwartsluis.
5e dag. Per fiets of met rijtuig naar Vollenhove, en vandaar per rijtuig als anderzins naar Blokzijl, van waar men 's avonds met de stoomboot naar Steenwijk en vandaar met de trein naar zijn verblijfplaats kan vertrekken.
Bijzonderheden van de reis zullen we bij de plaatsen zelve vermelden.

De Provincie Overijssel.

Dit deel van ons goede Nederland behoort niet, zooals b.v. Gelderland, tot de door touristen drukst bezochte gedeelten van ons vaderland. Toch is het in vele opzichten niet van belang ontbloot, en evenmin moeilijk te bereiken. Sporen en stoombooten maken een bezoek zeer gemakkelijk en men gaat nog immer voort, de reisgelegenheden te vermeerderen. Van de hoofdplaats Zwolle, en van eenige der meest belangrijke plaatsen in Overijssel bestaan reeds afzonderlijke boekjes die deze plaatsen beschrijven, maar vele der steden van den derden rang - daarom evenwel niet minder aanspraak hebbende op eene bekendmaking in wijderen kring - wachten nog altijd op een "gids" voor den bezoeker. Daarom besloot de uitgever van dit boekske, die er zich op toelegt, ons land meer districtsgewijze te doen beschrijven - men zie de aankondiging zijner uitgaven op dit gebied achter op den omslag - aan die serie thans toe te voegen een

Gids voor den Noordwesthoek van OverijsseI en Hattem.

De laatstgenoemde plaats wordt opgenomen om hare nabijheid van Zwolle, met welke stad zij een druk verkeer onderhoudt. In dit werkje vindt men, wel in 't kort, daarom toch voor een vluchtigen bezoeker volledig genoeg, beschreven de plaatsen Zwolle, Hattem, Kampen, het eiland Urk, Hasselt, Zwartsluis, Genemuiden, Vollenhove en Blokzijl. Moge het waar zijn dat eenige dezer plaatsen bijvoorbeeld voor Hollanders minder belang hebben, zij leveren toch producten op het gebied der nijverheid of der voeding, die hun weg door het geheele land vinden. Men denke slechts aan de biezen matten, die in de boerenwoningen en zelfs in vele burgerwoonhuizen op het land gereeden aftrek vinden; aan de Zwolsche en Kamper boter; aan de voortbrengselen der Zuiderzee, de ansjovis, bokking en haring, die een zoo gewilde lekkernij vormen voor de burger- en werkmansklasse. Ook zullen de beminnaren van oude Hollandsche bouwkunst nog wel iets van hun gading vinden in de opgenoemde plaatsen.
De provincie 0verijsseI wordt begrensd ten N. door Friesland en Drenthe, ten O. door Duitschland, (Hannover en Pruissen), ten W. door de Zuiderzee en Gelderland, ten Z. door Gelderland. Haar grootte bedraagt 334.492 HA. waarvan 30.7 pct. woeste gronden, 4.2 pct. water en moeras en 5 pct. bosschen. In 't westen, langs den IJssel, vindt men vruchtbare landen, naar het Noorden overgaande in waterrijke veengronden; in 't Oosten hoogveen en diluviale zandheuvels, in het midden een breeden zandrug, die bij veel arbeids den landbouwer nog maar een matig gewas en daardoor een schraal bestaan oplevert. Om die reden moet de nijverheid te hulp komen om voor velen een dragelijk bestaan mogelijk te maken en het is voor de bevolking van Twenthe een zegen te achten dat energieke mannen er fabrieken hebben gesticht, die thans aan duizenden arbeid en brood verschaffen.
Het gewest behoorde van de 10e tot de 15e eeuw onder het sticht van Utrecht, en werd Oversticht geheeten. In 1086 kwam het graafschap "Islagouwe" of de Beneden-IJssel door keizerlijke giftbrieven aan de Utrechtsche kerkvoogden. De veelvuldige oorlogen dezer prelaten hadden hun invloed ook op Overijssel; desniettegenstaande namen de drie voornaamste plaatsen, Kampen, Zwolle en Deventer, snel in bloei en aanzien toe. In 1528 onderwierp zich het gewest, tegelijk met het Nedersticht aan Keizer Karel V; in 1579 voegde het zich bij de Unie van Utrecht. Van 1672 tot 1674 voerde de Bisschop van Munster er den schepter, doch het gewest werd daarna weer als een deel der Zeven Provinciën aangenomen, hoewel Holland er bij de Vergadering der Algemeene Staten op aandrong, de provincie, die zich zonder noemenswaardigen tegenstand aan den vijand had overgegeven, voortaan als een overwonnen gewest te beschouwen.
Het is hoofdzakelijk aan den invloed des Stadhouders Willem III te danken dat Overijssel als lid der Unie werd aangenomen. Na het stadhouderloos bewind voegde het zich (in 1747) onder Prins Willem IV; in 1787 deed het ijverig met de Patriotten mee, doch bij de nadering der Pruisische legerscharen werd het weer spoedig Prinsgezind.
Van vroege tijden af was Overijssel verdeeld in 3 kwartieren, n.l. 1e. Salland (= land der Saliërs) langs IJssel en Zwartewater ; 2e. Twenthe in het midden der provincie; 3e. Vollenhove, aan de zeekust.
Onder de Fransche overheersching was O. verdeeld in 3 arrondissementen, als Deventer, Zwolle en Almelo, maar van 24 November 1815 af gold weer de oude landsindeeling, alleen met dit onderscheid dat het vroegere hoogschoutambt Hasselt in plaats van onder Salland, onder Vollenhove werd gebracht.
De voornaamste waterwegen vormen de IJsseI en het Zwartewater; de eerste mondt voorbij Kampen uit in de Zuiderzee en het laatste doet dit door het Zwolsche diep bij Genemuiden.
De bevolking dezer provincie is in hoofdzaak van Saksische afkomst. Omstreeks het midden der 7de eeuw vond het Christendom onder hen ingang: als ijverige bevorderaars daarvan in deze streken moeten vooral genoemd worden Lebuinus en MarceIIinus. Door hunne bemoeiingen, gesteund door Utrechts bisschop Gregorius, werden Deventer, Oldenzaal en Heemse middelpunten, van waaruit de Christelijke leer zich over het gewest verbreidde, maar het is inzonderheid aan Keizer Karel den Groote te danken dat eindelijk de tegenstand der aanhangers van het Heidendom voor goed gebroken werd.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Zwolle

2011-12-28T05:08:00.000-08:00

Maar het wordt nu tijd de plaatsen die wij ons voorgesteld hebben in dit boekje te beschrijven, eens te gaan bezoeken. Beginnen we daartoe met de aloude hoofdstad

ZWOLLE

hetwelk reeds in 1040 onder dien naam (naar de spelling dier tijden Swolle geschreven) bekend was. Met de herkomst van dien naam zullen we ons niet lang ophouden. Vele - en daaronder zeer dwaze - afleidingen zijn beproefd, maar het komt ons voor dat de meest redelijke afleiding gezocht moet worden in de omstandigheid dat het voornaamste water waarmede Zwolle te maken heeft (het Zwartewater namelijk) bij Noordwestelijken wind aan sterke "zwelling" onderhevig is, ja zelfs meermalen zoodanig zwol dat de stad zelve op vele plaatsen onderliep. Verbetering daarin aan te brengen, is dikwijls overwogen, ja, zelfs in plan gebracht door den heer VAN ESSEN, in leven gemeente-architect van Zwolle, maar om ze aan te brengen is nog niet mogen gelukken.
Nemen wij een plattegrond der stad voor ons, dan zien wij dat deze omgeven is door eene bochtige gracht. Als oude vesting bezat de stad ook hooge wallen die wederom bij uitspringende gedeelten verhoogingen bevatten (bastions) vanwaar men den vijand het best kon zien en keeren. Als zoodanig kan men de overblijfselen daarvan nog zien op den Badhuiswal, in het Ter Pelkwijkpark, bij het Van Nahuijsplein, den Suikerberg en den Eekwal. Om het grachtgedeelte tusschen de Wetering en de Willemsvaart loopt een breede wandelweg of singel, welker eerste gedeelte met fiere eikeboomen is beplant en het Groot Weezenland genoemd wordt, dewijl de landerijen, daaraan gelegen, vroeger grootendeels en thans nog voor een klein gedeelte, behooren aan het Weeshuis der Ned. Hervormde Gemeente. Vanaf de Deventerstraat zet zich die singel voort in het Klein Weezenland, bebouwd met heerenhuizen en villa's. De stadsgracht waarlangs de weg loopt, maakt ter hoogte van den Stationsweg een flinke bocht, en staande op dit punt, aanschouwt men aan de overzijde van het water een fraaie beukenlaan waarvóór, aan den waterkant, nog ander schoon geboomte prijkt, een en ander tot voor korten tijd nog particulier, thans stedelijk bezit, waardoor een waarborg verkregen is, dat de toestand hier van blijvenden aard zal zijn, daar dit gedeelte aan de openbare wandeling zal worden toegevoegd.
Onder de geleerden, die veel licht verspreid hebben over het ontstaan en de indeeling van oude steden, behoort genoemd te worden de leeraar aan het Zwolsch Gymnasium Dr. F. Buitenrust Hettema. Volgens dien heer ontstonden de steden uit buurtschappen of kleine nederzettingen bij riviermonden waar zee- en binnenvaart met elkander in verbinding komen. Ook bij veren over de rivieren, waar de reizenden dikwijls moesten wachten eer zij overgezet konden worden en het in zoo'n geval zeer aangenaam vonden in een herberg onderdak en verkwikking te kunnen bekomen en waar zij, zoo noodig, den voorraad levensmiddelen konden aanvullen, het reisgerei laten herstellen, enz. De veren over de rivieren zijn dan ook zeer oud. Van het Katerveer over den IJssel is reeds in het jaar 973 onzer jaartelling sprake. En het is wellicht in hoofdzaak te wijten aan de omstandigheid dat de overzijde van den IJssel vijandige naburen herbergde, dat Zwolle niet aan den oever der rivier is ontstaan, maar op een half uur afstands daarvan. Wel heeft in later tijden de stad pogingen gedaan om de buurtschappen Spoolde, Schelle en Ittersum onder haar gebied te krijgen, maar die zijn om verschillende redenen niet met succes bekroond. Ware het anders geweest, dan zou men nu kunnen- spreken van "Zwolle, gelegen aan den IJssel", welke stroom, hij moge dan naar het woord des dichters, "geen groot-vorst van Europa's stroomen" zijn, toch is "een Prins van 't echte bloed". Wie weet intusschen wat de toekomst in deze nog baren kan. Nog in October 1911 heeft de Voorzitter van Zwolle's gemeenteraad verklaard dat inlijving van een deel van Zwollerkerspel gewenscht is te achten.
Maar laat ons verder gaan.
Deze soort van nederzettingen moesten menigmaal in staat van verdediging gebracht kunnen worden. Zóó kwamen er muren en grachten om heen; een kerk verrees op een der hoogste punten en liefst in het midden van de plaats, en, was men eenmaal zoo ver, dan vroeg men, veelal als belooning voor diensten, aan den landsvorst bewezen, van dezen "stadsrechten", die slechts zelden werden geweigerd.
De landsvorst van het Oversticht (de tegenwoordige provinciën Overijssel en Drenthe) was de Bisschop van Utrecht (toenmaals het Nedersticht geheeten) en deze verleende in het jaar 1230 op deze wijze stadsrechten aan het dorp Zwolle. Een kopie van dat stadsrecht, uit het begin der 14e eeuw, berust nog op het Stedelijk Archief: het is geschreven op een vierkant stuk perkament. "Willebrand, door Gods genade bisschop van Utrecht", geeft in dien brief aan de bewoners van Zwolle "de vrije macht om het dorp Zwolle tot een stad te maken en dezelve met grachten en planken of muren, tot nut en eere van henzelven, en onze kerke, te versterken." En zulks "wel ten allermeesten om de getrouwe diensten, die de inwoners bewezen hadden bij de opbouwing van het kasteel Hardenborch, tot welks voltrekking zij een aanmerkelijken stuiver gelds opgebracht hebben." Het deel van de tegenwoordige stad dat tengevolge van die hooge vergunning, ommuurd werd, was begrensd door de groote A. de Walstraat, de Koestraat en de binnenzijde van de Luttekestraat.
Zoo was dan het karspel Zwolle, dat omstreeks het begin der elfde eeuw een der meest bekende en dichtst bevolkte gedeelten was van de streek, die met den naam "Isselgouwe" werd aangeduid, en die bestond uit verschillende dorpen en gehuchten met name Salland, Middelwijk, Oostendorp en Swolle, tot een stad verheven. De jonge stad breidde zich spoedig uit, moest hare grenzen uitzetten. In 1468 was de kleine A, loopende door de kleine Smeden tusschen de Bitterstraat en Achter de Broeren, over het A-plein, de buitengracht. Een "Hof van Zwolle" lag in de Voorstraat, en bevatte de geheele Ossenmarkt.
In de 16e eeuw werd de grens van het stadsgebied aan de oostzijde gevormd door de van torens voorziene muren langs de Thorbeckegracht. Een stuk van die muur is nog te zien in het Pelserpoortje (Waterstraat) evenals overblijfselen van een paar torens langs genoemde gracht. Eindelijk geven de tegenwoordige grachten den omvang der stad aan in het begin der 18e eeuw.
In de laatste jaren is de voorstad Assendorp zeer uitgebreid: daar is veel gebouwd door coöperatieve vereenigingen, zoodat daar thans wel meer dan een derde der bevolking van Zwolle is gehuisvest. Die bevolking telde in 1910: 16654 vrouwen en 17401 mannen, samen 34.055 (waaronder pl.m. 8000 R.-Katholieken). Om een idée te geven van den vooruitgang in zielental diene dat het aantal inwoners bedroeg in 1825: 13.370, in 1840: 16.950, in 1895: 26.384.
Onder de middelen van bestaan moeten genoemd worden vele fabrieken, als: ijzergieterijen en machinefabrieken, touwslagerijen, scheepstimmerwerven, likeurstokerijen, houtzagerijen, een creosoteer-inrichting, olieslagerijen, een zoutkeet, zeepziederijen, een waskaarsen fabriek, stoombierbrouwerij, enz., terwijl om de stad heen veel aan tuinbouw wordt gedaan, waarvan de groenteveilingen driemalen 's weeks getuigenis afleggen. Des Vrijdags wordt veemarkt gehouden; deze mag zich in gestadigen vooruitgang verheugen. Dat er op zoo'n marktdag door de bezoekers der stad voor een heel bedrag aan diverse goederen wordt ingeslagen, ligt voor de hand, en de handelsstand is er steeds op uit om de wegen van toevoer van marktbezoekers uit te breiden, zoodat er thans zelfs eene vereeniging is gevormd om den IJssel overbrugd te krijgen, teneinde ook van de overzijde het verkeer met de stad te vergemakkelijken.

Het bestek van dit werkje laat niet toe Zwolle's geschiedenis uitvoerig te behandelen, liever geven wij:

Eenige beIangrijke jaartallen uit de geschiedenis van Zwolle.
1040. De Bisschop van Utrecht schenkt een kerk, staande op de Groote Markt, aan het Kapittel van Deventer. In deze schenkingsoorkonde wordt Zwolle voor 't eerst genoemd. 1230. Zwolle verkrijgt stadsrechten.
1308. Eerste landdag op den Spoolderberg.
1324. Groote brand in den nacht van Sint Margriet. Meer dan 500 huizen door de vlammen verteerd.
1384. De marke Dieze wordt door bisschop Floris van Wevelinkhoven bij het gebied van Zwolle gevoegd.
1416. Wegens verzet tegen de Overheid worden in St. Lucienacht 103 gildebroeders door beulshanden omgebracht.
1417. Dood van Joan Cele, rector der beroemde Latijnsche school.
1471. Thomas à Kempis sterft op den Nemeler- of Sint-Agnietenberg.
1488. Keizer Frederik III verleent aan Zwolle het Muntrecht. 1521. Zwolle begeeft zich onder de heerschappij van Karel van Egmond, hertog van Gelder.
1522. Het Coter- of Caterveer door de Gelderschen aan die van Zwolle ontnomen
1523. Ontrouw van Karel, hertog van Gelder.
1524. Karel van Gelder door de Zwollenaren tusschen de beide Sassenpoorten gevangen genomen.
1528. Einde van de Bisschoppelijke heerschappij. Overijssel neemt Keizer Karel V als landheer aan. Inhuldiging van George Schenk van Toutenburg als Stadhouder.
1545. De rechten van Zwolle op het Katerveer door Keizer Karel V bevestigd.
1566. Eerste vergadering der Hervormingsgezinden in eene kapel in Assendorp.
1572. Zwolle kiest de zijde van Prins Willem I.
1578. De Gereformeerden nemen met geweld, doch zonder beeldenstorm, de O. L. Vrouwekerk op de Ossenmarkt in bezit. De goederen van Bergklooster worden door de Staten van Overijssel onder de bewarende hand gesteld van Gerrit van Oxfelder.
1580. Afval van Rennenberg. Prins Willem I te Kampen. De Dominicanen uit Zwolle verdreven. Beeldenstorm in Sint Michaëlskerk.
1581. Volgens besluit van Raad en Meerite wordt het Bergklooster gesloopt.
1582. De gereformeerde godsdienst tot de heerschende verklaard binnen Zwolle, met vrijheid voor andersdenkenden.
1615. Twist tusschen de Protestanten onderling over de leer der praedestinatie of voorbestemming.
1618. De Staten van Overijssel geven op den landdag te Deventer (7 Mei) hunne toestemming tot het houden eener Nationale Synode te Dordrecht.
1621. De Roomsch-Katholieke Edelen treden, op verzoek van de Generale Staten, uit de Staten van Overijssel.
1651. Door eene breuk in den lJsseldijk tusschen Wijhe en Olst groote overstrooming op biddag 15 Februari.
1655. Zware pest: barakken worden opgericht in de Lure of Kleine Schans. Hendrik Ravenstein wordt aangesteld als "pestmeester".
1657. De Zwollenaars belegeren Hasselt.
1663. Huwelijken In den derden graad tusschen "aangetrouwde vrienden" door de overheid verboden.
1669. De toren der Groote Kerk, door den bliksem getroffen, brandt geheel af. (7 Juli). Wordt niet weer opgebouwd.
1672. Zwolle geeft zich bij verdrag over aan den Bisschop van Munster en den Keurvorst van Keulen. De R-K. eeredienst in de Sint Michaëlskerk verricht door de pastoors Rolin en Waeyer; in de Bethlehemsche kerk door pastoor Th. de Ridder. Aan de Gereformeerden worden toegewezen de Lievevrouwekerk en de Broerenkerk.
1675. Intocht van Prins WiIIem III binnen Zwolle. Nieuwe stedelijke regeering ingesteld.
1676. Prins WiIIem III opnieuw te Zwolle. Hem wordt door de Staten het Stadhouderschap erfelijk opgedragen.
1690. Groote oneenigheden tusschen Ridderschap en Steden van Overijssel.
1790. Zwolle ontvangt vrijheid de wallen om de stad te slechten.
1809. Koning Lodewijk Napoleon bezoekt Zwolle. Z. M. bepaalt dat de O. L. V. Kerk op de Ossenmarkt voortaan in het bezit der R.-Katholieken zal zijn.
1811. Bezoek van Keizer Napoleon I aan Zwolle.
1819. Zwolle door de Willemsvaart met den IJssel verbonden.
1825. Groote watervloed, waardoor 365 menschen, benevens 21.000 stuks vee in Overijssel omkomen.
1828. Begin der stelselmatige slooping der nog overgebleven stadspoorten, uitgenomen de Sassenpoort.
1863. Opening van den Centraalspoorweg. 1873. De Willemsvaart verbreed.
1885. Oprichting der Zwolsche Tramweg-Maatschappij. 1891. De Zwolsche Tramweg-Maatschappij uitgebreid.

Hier volgt nu nog een lijstje van beroemde personen, die meerendeels in Zwolle hun aanzijn ontvingen, er gestorven zijn of zich door hunne werkzaamheid in deze plaats bekendheid hebben verschaft.

Aa (C. C. H. van der) 1718-1793, godgeleerde, eerste secretaris der Hollandsche Maatschappij van Wetenschappen te Haarlem.
Bartjens (Willem) bekend rekenmeester, overleden in de eerste helft der 17e eeuw; schrijver o. m. van "De vernieuwde Rekenkunst", welk boekje nog in 1836 op de lagere scholen gebruikt werd. Zijn naam is bewaard in de Bartjesstraat in Assendorp.
Borch (Gerard ter) 1618--1681. Schilder, vervaardiger o.a. van het beroemde schilderstuk "De vrede te Munster in 1648".
Borch (Gesina ter) 1633-1690, zuster van Gerard, beoefende de teeken- en schilder-, de toon- en dichtkunst.
Cappellen tot den Poll (Joan Derk baron v. d.) 1741-1784, bekend Patriot en democraat, heeft krachtig medegewerkt tot de vrijmaking der Amerikaansche koloniën van Engeland.
Cele (Joan) 1377-1417, rector der Latijnsche school, die door zijn grooten arbeid tot bloei geraakte.
Dedem (C. W. baron van) 1644-1714. Heer van de Gelder te Wijhe, nam als majoor-generaal der inf. een werkzaam aandeel in de krijgsbedrijven in de Zuidelijke Nederlanden.
Feith (Rhijnvis) 1753-1824. Bekend dichter en proza-schrijver.
Heyns (Zacharias) gest. 1610, verdienstelijk dichter, boekdrukker en plaatsnijder.
Jordens (P. H.) 1835-1911. Hoofdcommies ter Prov. griffie van Overijssel, lange jaren redacteur der Wetsuitgaven, bekend als de Schuurmans-editie en der Chronologische Verzameling van Wetten begonnen door G. Luttenberg.
Kantelaar (Jacobus) 1760-1821. Dichter, Staatsman en Orientalist, groot vriend van Rhynvis Feith.
Luttenberg (G.) 1793-1847, Secretaris van Zwolle, stichter der Wettenverzameling, nog onder zijn naam voortdurende.
Moonen (Arnold) 1644-1711. Predikant, bekend als dichter en letterkundige. Zijne gedichten werden in 1719 uitgegeven door Hubert Cz. Poot.
Naamen van Eemnes (Mr. A. van) gest. 1902, de bekende Voorzitter van de Eerste Kamer der S. G., in wiens handen onze Koningin den eed van getrouwheid aan de Grondwet en het Nederl. volk aflegde bij Hare troonsbestijging.
Os (Pieter van) pl.m. 1788. Boekdrukker, (kwam o.a. in 't bezit van de prenten der door Lourens Jansz. Koster gedrukte boekwerken "de Kunst van Sterven", en "Bijbel der Armen".
Pelkwijk (Mr. Jan ter) 1769-1834). Lid van Gedeputeerde Staten van Overijssel, opvoedkundige en ijverig bevorderaar van het onderwijs zoowel aan de jeugd als voor het volk.
Potgieter (Ev. Joh.) 1808-1875. Bekend dichter en letterkundige.
Schuurman (L. N.) Secretaris der gemeente Zwolle. Zie Jordens.
Senden (Gerhard-Heinrich van) 1793-1851. Predikant te Zwolle van 1832 tot aan zijn dood. Begaafd prediker en schrijver, vervaardiger van een Bijbelschen atlas, maakte als geestelijke en geograaf met Prinses Marianne eene reis naar het Heilige Land in 1849-'50.
Sloet tot Oldhuis (Mr. B. W. A. E. baron) 1807-1884. Vermaard schrijver en dichter, grondvester van het Tijdschrift voor Staathuishoudkunde en statistiek, mede-oprichter der Ov. Vereeniging tot bevordering van provinciale welvaart.
Spitzen (0. A.) 1824-1889. Pastoor van de L. V. kerk; bekend door zijne bewijsvoering dat het auteurschap van het bekende werkje "Over de navolging van Christus" wel degelijk toekomt aan Thomas à Kernpis.
Thomas à Kempis. 1380-147l. Regulier Kanunnik die zijn overpeinzend leven sleet op den Sint Agnietenberg bij Zwolle.
Thorbecke (Joan Rudolph) 1797-1872. Rechtsgeleerde en Staatsman.

Wij willen nu overgaan tot de opsomming en beschrijving van de meest bezienswaardige gebouwen als anderszins, en beginnen daartoe met de

Kerkgebouwen.

De Ned. Hervormde Kerk heeft er drie, n.l. een op de Groote Markt, een in de Sassenstraat, een in de Broerenstraat.
De Gereformeerden hebben er twee, n.l, een in het Terpelkwijkpark (Plantagekerk) en een op de Bagijnensingel (Oosterkerk.)
De Roomsch-Katholieken ook twee, een op de Ossenmarkt (O.L.V. Kerk), en een in de Nieuwstraat (St. Michaelskerk) benevens de kerk behoorende bij het Dominicanenklooster in de Assendorperstraat.
Verder treft men nog aan een Waalsche Kerk (in de Schoutensteeg), een Luthersche (in de Koestraat) en een Doopsgezinde (in de Wolweverstraat). De Israëlieten hebben eene fraaie Synagoge (in 1899 gebouwd) in de Schoutensteeg.

Van de voornaamste en meest bezienswaardige willen we het een en ander mededeelen ; wij begeven ons naar de Groote Markt en zien daar de Groote Kerk voor ons, een kloek gebouw doch helaas, zonder toren. Die is meermalen door den bliksem getroffen en verbrand doch na tweemalen weer opgebouwd te zijn, is na de derde catastrophe in 1669, het vernieuwd daarstellen nagelaten, zoodat Zwolle's voornaamste en oudste kerkgebouw het thans zonder die indrukmakende versiering doen moet. De bouw van deze kerk (ook wel naar Sint Michaël geheeten, wiens beeld, den draak verslaande, op de spits van het dak boven den hoofdingang geplaatst is) werd aangevangen in 1406 en meer dan vijftig jaren gingen er mee heen, eer het gebouw was afgewerkt. Tenminste eerst in het jaar 1464 werden de klokken in den toren gebracht en kan men rekenen dat toen het geheel was voltooid. jammer dat door het verdwijnen van den toren Zwolle nu ook geen klokkenspel meer bezit, want dat brengt toch altijd veel levendigheid aan en streelt het gehoor, terwijl, omdat men het op dorpen hoogst zeldzaam aantreft, het juist iets eigenaardig "steedsch" moet geacht worden. Het gebouw ziet er van buiten zoowel als van binnen goed verzorgd uit. Geen wonder ook, als wij mededeelen dat de kerk van 1883 tot 1896 zoowel uit- als inwendig is gerestaureerd naar de aanwijzingen van den bekenden bouwmeester Dr. P.J.H. Cuypers en den architect van de Bossche Sint- Janskerk, Hezenmans. Tot die verbouwing is door het Rijk bijgedragen de kapitale som van f 65.000, het overige geld dat er mee gemoeid was, en zeker wel anderhalf maal zooveel bedraagt, is door de kerkelijke gemeente, die daartoe met een hoofdelijken omslag werd belast, opgebracht. Er werd menig protest ingediend tegen het heffen dier belasting, (die toch alleszins als billijk is te beschouwen, daar toch zoowel R.-Katholieken als Gereformeerden e. a. veel voor hunnen eeredienst moeten offeren) maar het geld is er gekomen en Zwolle, ja zelfs geheel ons land mag zich verheugen dat een eerwaardig en schoon bouwwerk als de Groote Kerk is, niet ter prooi aan langzaam verval is geworden.
De man die onvermoeid en volhardend van het begin tot het einde de geestdrift voor de restauratie wist levendig te houden, was de president-kerkvoogd Mr. W. F. E. Baron van Aerssen; en 't is geheel in den haak, dat de Algemeene Kerkeraad zijne verdiensten in deze zaak voor het nageslacht heeft in 't licht gesteld, door zijn naam te vermelden op den gedenksteen, die aan de muur binnen in de kerk dicht bij het orgel is aangebracht.
Wil men de kerk van binnen gaan bezien, dan vervoege men zich bij den koster in den sigarenwinkel op den hoek van de Sassenstraat tegenover het Stadhuis. Deze wijst het merkwaardige aan en daaronder in de eerste plaats den predikstoel, vervaardigd in de jaren 1617-1622 door Adam Straes (van Weilburg in Nassau). Zulk fraai en overvloedig snijwerk als men hier kan bewonderen, treft men zelden aan. In de tweede plaats het orgel, een der grootste van ons land, vervaardigd van 1719-1721 door de gebrs. Snitger, van Hamburg; het front, schoon en krachtig, is van de hand van den Amsterdamschen beeldhouwer Jurrien Westerman. In de jaren 1883 tot 1885 is het gerestaureerd door den orgelmaker van Oeckelen uit Groningen en telt thans vier klavieren met vrij pedaal, 80 registers met 64 sprekende stemmen, 14 tongwerken en 11 vulstemmen; het aantal pijpen loopt naar de vierduizend.
Tegenover het orgel staat, om het koor af te sluiten, een koorhek met het jaartal 1579; op de drie paneelen zijn in 't laatst der vorige eeuw de tien Geboden en het Onze Vader in antieke letters geschilderd. Onder het orgel voert een breede trap naar de consistoriekamer, die ons op een schilderij van Hendrik ten Oever de beeltenis vertoont van vijf predikanten die in het jaar der vervaardiging - 1691 - te Zwolle in functie waren. Bezienswaardig is ook de steenen wenteltrap die naar het orgel voert: in 't midden geheel open, rusten de treden slechts met één uiteinde op elkander.
Aan de noordzijde van het Koor kan de bezoeker nog bewonderen het z. g. n. Sint Michaëls-klokje, dagteekenende van vóór de Hervorming; in 1901, na lange jaren in een kast opgeborgen te zijn geweest, gerestaureerd en van een nieuw uurwerk voorzien. Zooals de naam reeds doet vermoeden, vervult de schutspatroon van de kerk - en van de stad - bij dit uurwerk ook een rol; zijn beeld, een zwaard in de rechter - en zijn wapenschild (dat ook het wapen der stad vertoont: een wit kruis op azuren grond) in de linkerhand houdende, treft bij elk heel en half uur met het gevest van zijn zwaard de bel, aldus een helderen klank te voorschijn roepend. Toen het, in de nis geplaatst waar het zich thans bevindt, de aandacht der kerkgangers begon te trekken, wist de toenmalige predikant J. Vermeer Az., aan den klank eene eigenaardige vermaning vast te knoopen door het "klokkemannetje" de woorden in den mond te leggen:

'k Lag twintig jaar neder in dood'lijke rust
En van mijn bestaan nog slechts enk'len bewust;
Toch zou ik herleven, en schooner dan ooit,
Weer prijken op d' eer plaats, recht sierlijk getooid;
De Draak aan mijn voeten; in gouden gewaad,
Het zwaard in de vuist die het monster verslaat.

De XXste eeuw ziet mij weer op mijn post,
En, krachtig als vroeger, als der Engelen Vorst,
Klinkt mijn stem van metaal door het tempelgewelf;
Zij roept ieder uur: Menschenkind, ken U zelf!
Uw tijd snelt voorbij: leen gehoor aan mijn klank:
Wijd Christus uw leven, den Vader uw dank!

Als wij den koster hebben wezen verzoeken ons de kerk te laten zien, zal hij ons, uit zijn huis komende, misschien wel dadelijk wijzen op een uit de 12e eeuw dagteekenenden steen, aan de zijde der Sassenstraat in den muur der tegenwoordige kerk geplaatst, toen hare voorgangster werd afgebroken. om voor deze plaats te maken. Eene getrouwe afbeelding van dezen steen is te vinden in het rijk geîllustreerde boekje "Zwolle in Woord en Beeld", bewerkt door C. J. van der Loo; waarin men over vele dingen, Zwolle betreffende, getrouwe mededeelingen vindt, en naar hetwelk wij den lezer verwijzen, die, langen tijd in Zwolle vertoevende of daar zijn verblijf vestigende, er belang in stelt van minder belangrijke gebouwen of stichtingen meer te weten dan dit werkje geven kan. Wij willen van den steen nog mededeelen dat het latijnsche rondschrift, in het Hollandsch overgezet, beteekent : "Een plaats als dit huis verschaft den loon des levens. Komt!"

De Bethlehemsche kerk is het overblijfsel van een klooster, Belhem geheeten, in 1308 gesticht door Bernhard van Vullenho, deken van het kapittel te Deventer. Het gebouw, aan de zijde van de Sassenstraat er aan palende, was de eetzaal (refectorium) van het klooster en is nog bekend als het Reventer of Reefter. Dit heeft al tot verschillende doeleinden gediend, thans wordt het tot handelsschool ingericht; velen zouden op deze plek met de aanpalende gebouwen achter de Bethlehemsche kerk, die allen aan de stad behooren, het nieuwe stadhuis hebben willen zien verrijzen, dat dan aan vier zijden aan de openbare straat zou palen, maar de op oudheden belusten zien hierin een soort heiligschennis. En zoo staat het er nog. In den muur der kerk aan de zijde van het Bethlehemsche kerkplein vindt men een paar roode zandsteen en die de kruisiging voorstellen; op één er van heeft Maria het lichaam des Heeren op haar schoot.

De Broerenkerk, aan het einde, gerekend van de Diezerstraat, van de Broerenstraat, is evenzeer een overblijfsel van een klooster, n.l. van dat der Predikheeren of Dominicanen (ook wel predikbroeders geheeten) wien in 1465 door Paus Paulus Il vergunning tot den bouw werd verleend. Het was aan St. Thomas gewijd en bestemd tot een studiehuisvoor de jonge leden der orde; in het gebouw op het pleintje achter de kerk en naast de zgn. Broerenkazerne (ook een kloostergedeelte) was de boekenschat geborgen; in 1757 tot 1899 diende dit voor synagoge en kwam vervolgens aan het Rijk, dat het liet restaureer en voor militair magazijn inrichten. In 1580 werden de Dominicanen uit Zwolle verdreven, van 1610 af diende de kerk den Hervormden tot vergaderplaats, slechts gedurende de jaren 1672 tot 1674 onderbroken door herstelling van den R.K. eeredienst, tijdens de Munstersche overheersching; in de laatste twee jaren is het gebouw opgeknapt en verbeterd. Het orgel is een geschenk (in 1824) van den heer P. Queysen, naam en wapen van den schenker zijn er op aangebracht, benevens de versregels: Treed, stervling, treed eerbiedig nader En wijd bij orgeltoon uw lied Aan Hem, die als weldadig Vader Op al Zijn scheps'len nederziet.

Van de R. Kath. Kerken is wegens haar ouderdom de 0nze Lieve Vrouwekerk op de Ossenmarkt de voornaamste. Zij dateert van 1395, doch bestond toenmaals slechts als een kapel aan de Maagd Maria toegewijd; de kerk zooals zij thans bestaat, dateert van 1463. Oorspronkelijk een kruiskerk, is zij door aanbouw van twee zijbeuken van gedaante veranderd, maar aan ruimte is veel gewonnen. Het is thans ruim een eeuw dat de kerk in het bezit der R.K. is, het was koning Lodewijk die ze aan hen schonk (in 1809), nadat het gebouw in de laatste jaren vóór 1809 tot verschillende, met zijn bestemming in flagrante tegenspraak zijnde doeleinden, was gebezigd geworden, b.v. als werkplaats, koetshuis, manege, exercitielokaal, enz. Oorzaak hiervan was dat de Hervormden, die er in 1578 bezit van genomen hadden, ze niet aldoor bleven gebruiken omdat zij te veel kerken hadden, en het gebouw zoodoende ledig stond.
De kerk, door den Zwolschen kerkschilder Waterkamp van binnen beschilderd, bezit drie altaren; het z.g.n. hoogaltaar is geheel van steen vervaardigd. Op de geschilderde ramen is het leven van de Maagd Maria, patrones der kerk, afgebeeld. Boven den ingang van het Priesterkoor bevinden zich op den z.g.n. triomfbalk de meer dan levensgroote beelden van den Heiland aan het kruis, van Maria en Jozef. Er zijn nog wel eenige kunstschatten ook te bewonderen, doch deze kunnen we niet allen beschrijven: de koster zal ze den bezoeker gaarne aanwijzen. Wij maken nog opmerkzaam op het schoone orgel, in 1896 gebouwd door de firma Maarschalkerweerd & Zoon te Utrecht, het heeft drie handklavieren en vrij pedaal met 38 sprekende stemmen en 2222 pijpen, waarvan de grootste ruim 5 Meter, de kleinste nog iets minder dan 15 millimeter lang is. Op den top van het orgel is een rijk geornamenteerd en geschilderd wapen der familie Heerkens, die veel tot de restauratle heeft bijgedragen, op last van het Kerbestuur aangebracht.
De toren bij de kerk, in de wandeling om den vorm van haar top met den naam Peperbus bestempeld, is eigendom der burgerlijke gemeente. Zijn hoogte bedraagt 300 voet; een in 1902 gedeeltelijk vernieuwd uurwerk moet als de officieele tijdaanwijzer voor de stad beschouwd worden met zijn twee slagen twee luiklokken; de grootste van de laatstgenoemde dateert van 1484 en is, blijkens zijn opschrift, het werk van den vermaarden Kamper klokkengieter Gerard van Wou. In den jare 1815 vernielde een door het onweder ontstane brand het bovenstuk, eerst twaalf jaar later werd het vernielde weer hersteld en ontving de top zijn tegenwoordigen vorm.

Brengen wij thans een bezoek aan de in 1892 voltooide Sint Michaëlskerk op den hoek van Nieuw- en Roggestraat, met het beeld van dien heilige op den hoek en een ranke toren, waarin uurwerk. Boven den hoofdingang in de Roggestraat leest men de woorden Quis ut Deus, d. i. Wie is gelijk God? Aan de zijde der Nieuwstraat zijn nog twee ingangen. Architect van den bouw is geweest Nicolaas Molenaar van 's Gravenhage; de kosten van den bouw hebben ongeveer bedragen een en een vierde ton gouds; de stijl is de Gothische der 14de eeuw.
De heer N. A. van Balen, pastoor en deken, legde den 13 Mei 1891 den eersten steen; ZEw. was het ook geweest die, als pastoor der vorige St. Michaëlskerk in de Nieuwstraat - thans het Sint Josephsgebouw - krachtig onder zijne parochianen had gewerkt om het voor den bouw benoodigde fonds bijeen te brengen. Als een voorbeeld, hoeveel symboliek zelfs in een kerkvloer is aan te brengen. nemen wij onderstaande beschrijving over uit de "Nieuwe IJsselbode" van 5 Dec. 1895:
"De vloer is ontworpen door den heer W. Mengelberg uit Utrecht en uitgevoerd door de heeren Villeroy en Buch uit Mettlach a.d. Saar. Deze namen reeds zeggen ons, dat de vloer door schoonheid moet uitmunten. En dit is ook werkelijk het geval. De vloer bestaat uit breede roode banden, die, kleinere en grootere vierkanten vormende, in schuine richting voortloopen. Deze vierkanten zijn gescheiden door groene banden, die aan het geheel een frisch en levendig voorkomen geven. De kleinere vierkanten zijn gesierd met rosetten en de grootere met verschillende symbolen, die ontleend zijn aan de dierenwereld: het hert als het symbool van het brandend verlangen naar den onder broodgestalte verborgenen God; de pauw als het symbool der heerlijke verrijzenis; de eenhoorn als het symbool der maagdelijkheid van Maria. Ook een fantasie-dier, dat ons doet denken aan den humor, die de kunst der Middeleeuwen kenschetste, ontbreekt niet.
In de lengte is de vloer midden vóór de altaren in de drie presbyteria gescheiden door drie loopers. De wederkeerende figuur in deze loopers is het kruis met de doornenkroon, omgeven door de symbolen der Evangelisten, terwijl tusschen de armen van het kruis de duif, het symbool der onschuld, is geteekend. De looper vóór het hoogaltaar is onderbroken door twee ruiten, die door haar groote afmeting de aandacht trekken. In de eerste ruit, binnen de communiebank, wordt de sleutelmacht, de macht om te binden en te ontbinden, van het Opperhoofd der Kerk voorgesteld; twee sleutels liggen op een schild, dat gedekt is met een tiaar en door twee engelen gedragen wordt ; in een spreukband om de ruit staan de woorden: claves regni coelorum tradidi tibi, de sIeutels van het rijk der hemeIen heb ik u gegeven. Vrij naar Matth. XVI vs. XIX. In de andere ruit tusschen de communiebank en het schip der kerk is de glansrijke zege weergegeven, die St. Georg, naast den H. Aartsengel Michael de vaandrager der Kerk, behaalt op den draak: op een moedig strijdros gezeten doorsteekt hij fier en moedig den draak met zijn lans. Een randschrift bevat de lofspraak: Georgius fidelis miles Xri, o felix et inclytus Dmi praeliator: Georgius, aIIergetrouwste soldaat van Christus, 0 gelukkige en beroemde strijder des Heeren." Van de drie beuken waarin het gebouw is verdeeld, is de middelste een meter hooger dan de zijbeuken; de muren zijn licht getint en de pilaren die het gebouw dragen, zijn met bloemen en arabesken versierd: een en ander geeft, in verband met de geschilderde glazen, een aangenamen indruk.
Maar wat inzonderheid een attractie vormt voor den bezoeker, is het in 1897 opgerichte monument voor den grooten Agnietenberger Thomas à Kempis d.i. van Kempen (bij Keulen) waar hij in 1379 geboren werd. Zijn eigenlijke naam was Hamerken. Hij behoorde tot de Reguliere Kanunniken der Orde van den H. Augustinus. In 1672 werd zijn graf in tegenwoordigheid van den keurvorst Maximiliaan van Keulen, door pastoor Arn. Waeyer opgegraven, de overblijfselen van het lichaam werden in een looden kist geborgen en deze weder in een eikenhouten kist gesloten. Den heer L. B. Mulder, kanunniek van het Metropolitaan kapittel te Utrecht, en pastoor te Wolvega, komt de eer toe dat die overblijfselen thans geborgen zijn op eene wijze dat ook het nageslacht zich kan overtuigen hoe groot de vereering is geweest voor den schrijver van de "Navolging van Christus".
Het monument, uit bergsteen vervaardigd naar een ontwerp van W. Mengelberg, is geplaatst tegen den westelijken muur, rechts van den ingang. In het benedengedeelte zijn achter getraliede deuren de stoffelijke overblijfselen, bestaande uit den schedel en eenige beenderen, in een sacrophaag bewaard. Aan de voorzijde leest men: Honori non memoriae Thomae Kempensis cuius nomen perennius quam monumentum, d.i. "Ter eere, niet ter herinnering van Thomas van Kempen, wiens naam langer blijft dan elk monument". Boven het zwartmarmeren voetstuk vertoont het monument den kruisdragenden Christus met Maria, de moeder des Heeren en de apostelen Johannes, Thomas en Petrus, op den voorgrond de knielende Thomas die de woorden uit Johannes VIII vs 12: "Die mij volgt, wandelt niet in de duisternis", waarmede de "Navolging" aanvangt, als van 's Heeren lippen opvangt. Eene vrouwefiguur daarnevens verbeeldt de Christelijke Kerk. Bij de onthulling van het monument door den aartsbisschop van Utrecht, werd de feestrede uitgesproken door Dr. H. J. A. M. Schaepman, die de "Imitatione" noemde "het boek der menschheid: alle talen hebben het verspreid, alle werelddeelen hebben het ingehaald, alle geslachten hebben het als een bode van levenswijsheid en levenstroost begroet. Alle belijdenissen hebben het gehuldigd, alle richtingen hebben het geëerbiedigd, alle scholen hebben het geëerd. In de laagten en in de hoogten heeft het licht gebracht en warmte. Voor de mannen van de daad, voor de mannen der gedachte is het de bron geweest van kracht en van genot."

Na nog vermeld te hebben dat ook het prachtig hoofdaltaar en de fraaie predikstoel van de hand des beeldhouwers Mengelberg zijn, verlaten we het gebouw om nog een bezoek te brengen aan de kerk en het Klooster der Dominicanen in de Assendorperstraat, tegenover de Celestraat, gebouwd in de jaren 1900-1902 naar plannen van den architect J. Kayser te Maastricht. De bouwsom heeft een half millioen nog iets overtroffen; de stichting ging uit van de Sint Dominicusstichting te Huissen. Hout is aan het gebouw zoo min mogelijk gebruikt, gewone metselsteen en hardsteen, graniet en ijzer hebben het materiaal geleverd. De stijl is de Gothische der 13e eeuw. Het klooster bevat op de eerste en tweede etage ongeveer honderd kamers voor de broeders, op de eerste etage bevindt zich de collegekamer voor de studeerende jongeren die hier, evenals in vroeger eeuwen in het Broerenklooster, hunne opleiding ontvangen in het zoo geheeten Collegium St. Thomae Aquinates.
In Februari 1911 is op den zuidelijken hoek een beeld geplaatst van Thomas à Kernpis in de kleeding van een monnik uit zijn tijd. De reeds meermalen genoemde beeldhouwer Mengelberg is er de vervaardiger van. In de naast het klooster staande kerk - zoowel uit- als inwendig een fraai gebouw - is een monument geplaatst van den H. Petrus van Verona, van de orde der Dominicanen, een zieke genezende in de straten van Milaan.

De tegenover het klooster gelegen Celestraat herinnert ons door haar naam aan den beroemden rector Johannes Cele, vermaagschapt aan meerdere Zwolsche geslachten, boezemvriend en geestverwant van den Deventenaar Geert of Gerrit de Groote, die in 1370 de leider en bestuurder werd der hier toen reeds bestaande Latijnsche school. Door zijn groote opvoedkundige talenten voerde hij de school op tot eene hoogte die hare wedergade in die tijden maar schaars vond, zoodat het oorspronkelijk schoolgebouw, naast de Sint Michaelskerk gelegen, te klein werd voor het groote aantal leerlingen, dat tot ongeveer duizend steeg, waarom een nieuw gebouw werd gesticht op den hoek van de Voorstraat en Luttekestraat, waar in later jaren de Waag heeft gestaan, doch ook dat voldeed op den duur niet. In 1443 begon men aan een nieuwe school in de Lombardstraat, die in 1445 werd voltooid, en dat met zijn 36 groote vensters en zijn acht beelden een indrukwekkend gebouw moet geweest zijn. In 1868 is het, nadat het na het verdwijnen' der school tot verschillende doeleinden gediend had, gesloopt om de nauwe Lombardsteeg te kunnen verbreeden. In de eerste jaren na Cele's dood (1417) kwijnde de school, doch in de tweede helft der 15de eeuw begon zij te herleven zoodat het getal harer scholieren tot bijna 1200 steeg, en de school tot onder de regeering van Keizer Karel V de "universiteit van het Noorden" mocht genoemd worden. De beroemde Wessel Gansfoort was een van hare leerlingen. 't Is een gewone lagere school in de Celestraat bij de Van lttersumstraat, die thans de Celeschool geheeten wordt.

Om van de andere minder merkwaardige kerkgebouwen nog een enkel woord te zeggen beginnen we met de Waalsche kerk in de Schoutensteeg, die een overblijfsel is van de kerk van het Sint Gertrudisklooster dat in 1440 hier werd gesticht. In 1810 heeft de Waalsche gemeente er het bezit van gekregen.
De kerk der Doopsgezinden bevindt zich in de Wolweverstraat ; reeds van vóór het einde der 17de eeuw dient het voor de samenkomsten dier gemeenschap, terwijl het in 1846 eenige vergrooting onderging. Uitwendig zijne bestemming niet verradend, is het inwendig echter een niet ongezeIIig en net gebouw.
De Luthersche kerk, in de Koestraat, is sinds 1649 bij deze gemeente in gebruik, in 1850 en 1889 werd het gebouw vernieuwd en verbeterd en maakt thans zoowel van buiten als van binnen een aangenamen indruk.
De Gereformeerden bezigen voor hunne samenkomsten: 1e de Plantagekerk, aan het Terpelkwijkpark, waarvan de eerste steen is gelegd door Ds. W. H. Gispen, den 2 Juli 1874, volgens een in den voorgevel ingemetselden steen; 2e de 0osterkerk aan de Bagijnesingel, in 1888 gesticht, terwijl op de Thorbeckegracht zich de kerk der Christelijk Gereformeerden bevindt, waarvan echter van de straat af niet anders is te zien dan de boogvormige toegang, waarboven opschrift, die, wanneer er geen godsdienstoefening wordt gehouden, met een ijzeren hek is afgesloten.
De IsraëIietische gemeente heeft in 1899 een nieuwe Synagoge doen bouwen in de Schoutensteeg, van helder roode baksteen en met een breed front, waarop in Hebr. letters de tekst uit Jesaja 56 vers 7 staat te lezen: "Mijn huis zal een huis des gebeds genoemd worden voor alle volken".
Behalve de genoemde kerken heeft Zwolle nog verschillende z.g.n. Evangelisatie-gebouwen. als een lokaal voor Christelijke belangen op het A-plein, een Evangelisatie-lokaal op de Hoogstraat, een in de Goudsteeg, genaamd: Geloof en Vrijheid, een dito met den naam "de Dageraad" op den Molenweg (Assendorp), een zaal voor bijeenkomsten van het Leger des Heils in de Smeden, zoodat men niet kan zeggen dat de geestelijke belangen van ZwoIIe's inwoners veronachtzaamd worden.

Hier volgt nog voor hen die gaarne eens willen zien, hoe een "dankbaar nageslacht" zijn groote mannen in eere houdt, eene opgave van de voornaamste

Kerkhoven.

Op het Nieuwe Kerkhof aan het einde van de Thomas à Kempisstraat, vindt men o. m. de graftomben van Rhijnvis Feith, J. ter Pelkwijk en G. H. van Senden. Op de R. K. begraafplaats, aan het einde der Warmoesstraat vindt men een kapel in Gothischen stijl (geschenk van Mej. P. M. M. Vos de Wael); een monument voor den aartspriester H. van Kessel, gest. 1870, bij den ingang van den grafkelder voor de priesters, en rechts van dezen een gemetselde grafstede voor de Zusters van Liefde uit het gesticht op het Gasthuisplein. Op Bergklooster, in de nabijheid van den Sint Agnietenberg, zijn de graven van verscheidene aanzienlijke familiën als Eysinga, van Nagell, van Naamen van Eemnes, de Vos van Steenwijk, enz. Op het niet meer in gebruik zijnde Israëlietische kerkhof aan de Willemsvaart bevinden zich monumenten voor de Rabbi's Hertzveld en J. Fränkel. De nieuwe begraafplaats der Israëlieten is gelegen in de Watersteeg. Daar alle vier genoemde kerkhoven aan ééne zijde van de stad gelegen zijn, namelijk buiten de voormalige Diezerpoort, heeft de uitdrukking in den volksmond "buiten de Diezerpoort gebracht worden" een voor ieder verstaanbare beteekenis.

Maar nu willen we eens andere gebouwen en nuttige stichtingen gaan zien en maken daartoe een aanvang met het Museum op de Melkmarkt. Het gebouw waarin thans eigenlijk twee musea zijn ondergebracht, n.l. dat der Vereeniging voor Overijsselsch Regt en Geschiedenis en het museum der Overijsselsche Vereeniging tot ontwikkeling van Provinciale Welvaart, was in het bezit van de familie Helmich, toen het door schenking kwam aan de Congregatie der Zusters van den H. Carolus Borromeus, die er een ziekenhuis in vestigden; uit deze handen ging het huis over aan het Rijk dat daarmede het aangrenzende Postkantoor wilde vergrooten, maar eindigde met het te verhuren aan de Vereeniging voor Overijsselsch Regt en Geschiedenis, die er de twee bestaande musea in onder dak bracht. Dat het een aanzienlijk huis is geweest, kan nog gemakkelijk worden bemerkt reeds aan het uiterlijk aanzien. Het dateert waarschijnlijk uit het einde der 15de of het begin der 16de eeuw. In 1572 was het in het bezit van den heer Ens of van Ensse, drost van Coevorden, naar wien de steeg, dicht bij de achterzijde van het huis gelegen, nog de Drostensteeg heet; bij dezen heer logeerde in dat jaar de graaf van Megen, Alva's stadhouder, die, in Zwolle gekomen om een Statenvergadering te leiden, den 7den Januari van genoemd jaar door een ziekte werd aangegrepen, die hem reeds den zelfden nacht te 2 ure het tijdelijke met het eeuwige deed verwisselen. Den volgenden dag werd zijn lijk op een praalbed voor het publiek tentoongesteld, daarop gebalsemd en naar Megen vervoerd, terwijl de ingewanden ter aarde besteld werden in de Sint Michaëlskerk op de Groote Markt. Later kwam het huis aan de familie Podt, wier leden het in de tweede helft der achttiende eeuw deden vergrooten en verbouwen. O. m. werden toen aangebracht de voordeur en het lofwerk boven de lijst. Uit genoemde familie eindelijk kwam het in de familie Helmich. Trekt het huis van buiten reeds de aandacht, hel inwendige niet minder; de versieringen in de gang wijzen op het begin der 18e eeuw; de kamer- en schoorsteenversieringen zijn meerendeels van nog vroeger datum. Door een en ander is het huis bijzonder geschikt voor het doel waarvoor het thans gebruikt wordt en gewis zou het te betreuren zijn geweest, indien het onder sloopershanden gevallen en het fraaie en meest kenmerkende er uit naar 's Rijks Museum zou zijn verhuisd, als gebeurd is met de zoo schoone trapleuning en andere stukken uit het huis Middelwijk, dat, staande op de plaats van het tegenwoordige Postkantoor, geheel is afgebroken.
Het museum binnentredende vindt men links van de voordeur een verzameling van ethnografische bijzonderheden, indertijd behoorende aan de Vereeniging voor Provinciale Welvaart. In een naastgelegen vertrek worden vele schilderijen, op Zwolle betrekking hebbende, tentoongesteld: ook een antiek buffet trekt hier de aandacht. Aan de zoldering ziet men vier schilderstukken, gemerkt "Janssens 1665", afkomstig uit een huis in de Bloemendalstraat. Ook een muntenverzameling is hier te bezichtigen. In de rechter-benedenkamers is de bibliotheek geborgen en een werkkamer voor de leden. der Vereeniging ingericht.
Maar staken wij de verdere opsomming van het bezienswaardige in dit provinciaal museum. Wij betwijfelen niet of elke bezoeker van Zwolle zal niet nalaten er een kijkje te gaan nemen, al ware het alleen maar om een Overijsselsche kamer uit de 17de eeuw in alle getrouwheid te aanschouwen. De bezoekers worden door den custos vergezeld, die hen op al het bezienswaardige opmerkzaam maakt en steeds met welwillendheid gedane vragen beantwoordt.

Laat ik U nu mogen voorgaan op een wandeling door de stad waarbij wij gelegenheid zullen hebben nog het een en ander bezienswaardigs op te merken en te bespreken. Wij begeven ons dan naar het begin van de Sassenstraat, achter de Groote kerk, waar wij aantreffen

Het Zwolsche Stadhuis

Op een steen in den voorgevel ter zijde van den ingang lezen wij: "De eerste steen gelegd den 14n Juli 1821. Vos de Wael, President Burgemeester." Deze mededeellng doelt niet op het geheele gebouw, doch alleen op den voorgevel. Het oorspronkelijk gebouw is door zekeren meester Arend ontworpen, zijn werk werd voortgezet door meester Berend van Covelens (Coblenz), die in 1847 o. a. het overwelven van den kelder onder de Raadkamer en het daarstellen der schoorsteenen in die kamer ten uitvoer bracht. Men rekent dat de bouw in 1448 voltooid was. De tegenwoordige uitgebreidheid der gemeentelijke administratie vordert meer ruimte dan het huis biedt, en reeds sinds lang bestaat het voornemen een nieuw stadhuis te bouwen, waarbij, zoo mogelijk, gelet zal worden op het behoud van het meest merkwaardige gedeelte van het bestaande raadhuis, n.l. de Trouwzaal, waar vóór 1795 de Vroedschap hare zittingen hield en de Ridderschap en Steden van Overijssel vergaderden, wanneer dit in Zwolle plaats vond.
De trouwzaal is reeds meermalen beschreven. doch niemand heeft dit zoo uitvoerig gedaan als de heer F. A. Hoefer, directeur van het Zwolsch Museum, in het Tweemaandelijksch Tijdschrift, uitgegeven door de Maatschappij ter bevordering der Bouwkunst, verlucht met photografische afbeeldingen o.a. van 14 balkdragers, van welke afgietsels in gips gemaakt zijn ten behoeve van het Rijksmuseum. Men wil dat de ineengedrongen manspersonen voorstellende figuren de leden van de toenmalige Kamper regeering weergeven, ze zijn door een meester Johan van Campen gemaakt. De moerbalken zijn met zonnen en manen versierd. Dan ziet men er antieke houten muurkastjes of spinden, werk van Johan van Lubek; een schilderstuk, voorstellende het Laatste Oordeel, voor den schoorsteen (maker onbekend); twee fraaie koperen lichtkronen uit het midden der 15de eeuw; een kastje uit de 17e eeuw met de beulszwaarden, de portretten van Prins Willem I en zijn drie zonen; van Witlem II, III en IV met de gemalin, Anna van Engeland, van laatstgenoemden; een bord met het gebed, waarmede de raadszittingen werden geopend, nog een bord of paneel waarop men leest: Audi et aIteram partem, wat er op wijst dat de zaal ook voor rechtspraak heeft gediend.
Naast het Stadhuis zien we twee perceelen in bouwvalligen toestand, die aan de gemeente bchooren en oorspronkelijk bestemd waren om er het stadhuis mee te vergrooten.

De Sassenstraat verder volgende, zien we voor ons een huis met eigenaardigen gevel, naast de Bethlehemsche kerk. Het is het z.g.n. Karel V - huis, dat dagteekent uit 1571 en waarschijnlijk een overblijfsel is van den ouden "hof van Ittersum"; op 't oogenblik is er een winkel van glas en porcelein in gevestigd. Zijn naam dankt het aan den kop van genoemden keizer, die in den gevel prijkt, welke verder versierd is met leeuwen- en ossekoppen, dolfijnen, ruitertjes enz. alles omkranst door bloemguirlandes.
Wij gaan het zijstraatje aan de linkerhand vóór dit huis door, slaan dan dadelijk rechtsom en zijn daar bij het in 1908-'10 gebouwde Postkantoor. Op deze plaats stond vroeger een patricische woning, het huis Middelwijk genaamd, dat men vrij algemeen hield voor het oudste huis van Zwolle, hetgeen intusschen nader gebleken is niet zoo te zijn geweest. Het ging in 1903 uit de familie Vos de Wael in handen van het Rijk over, dat het liet sloopen ; men vond bij het uitgraven van den grond voor de fondamenten van het Postkantoor in Januari 1906 op de diepte van een meter ongeveer een kist, waarin het gebeente van een aanzienlijk prelaat met een kelk in de handen. Dit bevestigt de meening dat het huis stond op kloostergrond en wel op den trans. Van de vondst is alleen een stuk van het gewaad waarin het lijk gewikkeld was en enkele brokstukken van de kelk bewaard kunnen blijven, daar er naar 't schijnt, niet tijdig genoeg een deskundige bij is geweest om er beslag op te leggen. Het Postkantoor is een doelmatig en fraai gebouw, van binnen keurig afgewerkt en vol licht, en voorzien van centrale verwarming. De voorgevel is lang 24.10 Meter, de linkerzijgevel 32.50, de rechterzijgevel 36.40 M. Door de groote poort naast den ingang kunnen de postwagens binnen rijden, zich op het terrein van hun last ontdoen en aan de zijde van de Nieuwe Markt dit weer verlaten.

Wandelen we nu het voor ons liggende plein - de gedempte groote A - op, dan zien we aan de linkerhand het Binnen-Gasthuis, waarnaar het plein is genoemd, en dat dagteekent van het begin der 14e eeuw, toen reeds in dit huis arme vreemdelingen als gasten werden opgenomen en tijdelijk verzorgd, en dat thans aan ouden van dagen onder zekere voorwaarden, voor de rest huns levens, een onderdak met eenige toelage biedt. Aan de rechterzijde staat het Gesticht van Liefde, in 1847 gebouwd en langzamerhand uitgebreid; de kleine kapel die het bevat, van de straat af te bemerken, werd in 1887 ingewijd. De Zusters van Liefde, die het bewonen, ten getale van een veertig, wijdden zich vroeger veel aan ziekenverpleging, doch thans meer aan onderwijs en verzorging van weezen en ouden van dagen. In de groote spreekkamer is een schilderij te zien, waarop voorgesteld wordt de aankomst der eerste zusters uit Tilburg (1844).

De straat overstekende begeven we ons door de Roedehaansteeg naar de Diezerstraat, Zwolle's hoofd- en winkelstraat, loopende van de Groote Markt tot aan de Diezerpoortenbrug; het laatste eind draagt den naam van Smeden. In de genoemde steeg loopen we langs de zijde van een nieuw gebouw, waarvan het front in de Diezerstraat staat, en dat bekend is onder den naam van Statenzaal, omdat er de zittingen van de Provinciale Staten van Overijssel in gehouden worden, en waarvan wij nog een en ander willen mededeelen. Het staat naast een ander forsch en breed gebouw welks naam, Gouvernementsgebouw, zijne bestemming genoegzaam aanduidt.
De Statenzaal is gebouwd in 1897-'98 onder hoofdleiding van den rijksbouwmeester J. van Lokhorst, door de Zwolsche aannemers Blocks en de Herder. Door zijne gothieke bouworde wordt het door vreemdelingen wel eens voor een Roomsch-Katholieke kerk of gesticht aangezien; de twee beelden op voetstukken stellen voor de Gerechtigheid en de Vrede. Boven den ingang is het Nederlandsche wapen in hardsteen gebeiteld; het hoektorentje daarnaast, de trap bevattende naar de publieke tribune, rustende op twee gedrochten, vertoont aan den voet drie rijen reliefs in steen, waarop wilde dieren en huisdieren, door menschelijke figuren voortgedreven of geleld, voorkomen. In de steeg woont de concierge, bij wien we ons moeten vervoegen om het gebouw van binnen te kunnen bezichtigen en die ons gaarne het schoone er van zal aanwijzen. Hier willen we er alleen van zeggen dat men zich de moeite niet beklagen zal. Reeds een eerste blik, in de zaal geworpen, overtuigt ons dat hier een kunstenaarsgeest is bezig geweest, een harmonisch en indrukwekkend geheel te scheppen. De wonderschoone kleurenmengeling, teweeggebracht door de gebrandschilderde ramen, die de wapens van alle Overijsselsche gemeenten te zien geven, in de groote vensters, de beschilderde wanden en het met goud doorsprenkeld plafond stemmen ons al dadelijk tot stille bewondering, die nog verhoogd wordt door de nadere- beschouwing van de historische schilderstukken aan de wanden, die ons te zien geven de prediking van het Christendom door Lebuinis, de vloot van de stad Kampen, uitzeilende tot ondersteuning der Hanse tegen den koning van Denemarken, Bis- schop David van Bourgondië te Vollenhove zijn tweeden landbrief gevende aan die van Overijssel; Thomas à Kempis, de reIigeusen van Windesheim onderwijzende uit zijn boek de navolging van Christus; Karel van Gelder door de Zwollenaren gevangen genomen; de verovering van Steenwijk door Prins Maurits in 1592 en het weversgilde van Sint Severus te Oldenzaal (1614). De bekwame hand van den schilder van der Laars vervaardigde de stukken naar ontwerpen van Sturm. Ook de koffiekamer, benevens de privé-kamer van den Commissaris der Koningin zijn een bezichtiging overwaard.

Gaan we nu, na bezichtiging van de zaal, weer naar het Gasthuisplein terug en door de ter Pelkwijkstraat, voorbij de Plantagekerk, dan zien we het hotel van den Commissaris der Koningin voor ons. Dit, voor rekening van het Rijk in 1891-'92 gebouwd huis draagt in den top van den voorgevel het Nederlandsche wapen, waaronder de gekroonde beeltenis onzer Koningin is aangebracht en daaronder een embleem, voorstellende het wapen van Overijssel, geflankeerd door twee vrouwefiguren, rustend op de allegorische voorstellingen van de rivieren de IJssel en de Vecht; twee kindergestalten vertoonen ons de symbolen van landbouw en visscherij. Terzijde van het gebouw verder gaande, komen wij aan de Diezerpoortenbrug; de eerste straat aan onze linkerhand een klein eind opgaande, zien wij het geboortehuis van Mr. Johan R. Thorbecke, thans in het bezit van den Ned. Protestantenbond ; een steen in den gevel geeft ons Thorbecke's naam, geboorte- en sterfjaar te lezen.
Weder teruggaande naar het plein, dat den naam Diezerpoortenplas (versta: plaats) draagt, vervolgen wij onzen weg naar buiten de stad, langs de tramlijn; aan onze linkerhand zien wij de Ambachtsschool, waarachter zich het Huis van Arrest verbergt, en bij het einde van de tramlijn gekomen, vinden we aan de rechterhand het in 1884 voltooide gemeentelijke Sophia-Ziekenhuis, dat, aan de vereischten voor zoodanige inrichting voldoende, aan een fraai uiterlijk een frissche omgeving paart. Het laantje langs de Nieuwe Vecht brengt ons bij den Watertoren op de Turfmarkt; de toren, in 1892 gebouwd, paart sierlijkheid aan forschheid en heeft een hoogte van 30 Meter. Op de brug over de Wetering aanloopende, zien we de reeds genoemde Oosterkerk vóór ons; iets achteruit staat de in 1867 gebouwde Rijks H. Burgerschool nevens een school voor gewoon lager onderwijs. De brug die we willen overgaan, en die den eigenaardigen naam draagt van Schoenkuipenbrug, is in 1907 vernieuwd; haar over zijnde, bevinden we ons in het Groot Weezenland, van welke laan of singel wij reeds vroeger spraken, en die vooral des zomers een aangename wandeling biedt; aan onze linkerhand zien wij een houten tent op het weiland staan; dit stuk land wordt tegen den winter onder water gezet en dient dan, als 't maar vriezen wil, tot ijsbaan en de tent tot rust- en verfrisschingplaats: iets verder zien we aan dezelfde zijde een bleekerij, die als de Boschbleek bekend staat en een overblijfsel is van het Buschklooster, een bagijnen-convent, dat zijn stichting verschuldigd is aan de weldoende hand van Gerhard ten Bussche (1409). Het gesticht droeg ook wel den naam Marienbosch of Nemus Beatae Mariae Virginis. De Zwolsche Courant van 16 en 23 November 1908 bevat een uitvoerig bericht over de stichting en geschiedenis van dit vrouwenklooster, dat zijn ontstaan te danken heeft aan de opbloeiing in het begin der 15e eeuw der z.g.n. moderne devotie, waarvan Gerhard de Groote als de vader is aan te merken.

Maar wij gaan verder, tot wij, op den hoek van de Bleekerstraat gekomen, dáár de in 1902 in gebruik genomen inrichting aanschouwen, die als de Roomsch-Katholieke Ziekenverpleging bekend staat. Het is een ruim en doelmatig ingericht gebouw, bediend door de Eerw. Zusters van den H. Carolus Borromeus, die zich eerst gevestigd hadden in het huis Helmich - thans Museum - op de Melkmarkt. Boven den ingang in den tuin leest men tusschen het wapen van Zwolle en de initialen van Borromeus: "Wees mij een toevluchtsoord tot mijn behoud."
Aan de andere zijde van de Bleekerstraat staat de azijnfabriek de Ster van de firma Heerkens Schaepman & Co., in 1805 opgericht. De eerste straat aan onze linkerhand, Assendorperstraat, is een der toegangswegen tot de voorstad, aan deze straat is het DominicanerkIooster te vinden.

Wij vervolgen nu echter onzen weg naar de Sassenpoort; steeds de gracht aan onze rechterhand houdende en bereiken weldra de vaste brug van gewapend beton vervaardigd, die 17 Dec. 1908 voor het publiek verkeer is opengesteld. De brug, tusschen de borstweringen breed 12 Meter, lang 31 Meter, is een groote verbetering met het oog op het drukke verkeer tusschen stad en voorstad en station. Aan de rechterhand zien we een fraai plein met een fontein, beiden zijn genoemd naar een van Zwolle's burgemeesteren, n.l. Jhr. W. C. Th. van Nahuijs, die in 1892 dit ambt 25 jaar had bekleed. Vóór ons uit staat het forsche oude bouwwerk de Sassenpoort met hare vijf torens waarvan de middelste, tevens hoogste, van een uurwerk is voorzien. Deze toren heeft, van den grond af gerekend, eene hoogte van ongeveer 45 Meter. Naast de poort is in 1904 een doorgang gemaakt voor het drukke verkeer.
De Sassenpoort is de eenig overgeblevene van de 28 poorten die Zwolle in vroeger eeuwen telde. En toch is ze geen Zwolsch bezit meer. In 1898 is ze door de stad aan het Rijk afgestaan onder de verplichting evenwel dat dit de poort zou restaureeren en in stand houden. En dat is geschied onder leiding van den heer Victor de Stuers en heeft het gebouw weer zoo'n frisch en hecht aanzicht gegeven, dat het schier moeielijk valt te gelooven dat de stichting reeds in het eerste decennium van de 15e eeuw heeft plaats gehad. Het Rijk bezigt de poort nu als archiefgebouw, "en zoo", schrijft de heer J. H. Deibel in Eigen Haard, "is de poort thans te vergelijken met een krijger in ruste, die een baantje heeft gekregen als suppoost in een museum. In de groote vertrekken in 't gebouw, waar ik mij de wacht om de houten tafel denk gezeten, de lansen tegen de muur, staat de schrijftafel van den archivaris, in de torenkamertjes bespieden geen gewapende mannen meer de omgeving, maar vindt thans de klerk-binder zijn binderij en bergplaats." Bekend is het verhaal hoe tusschen deze en de buiten-Sassenpoort in 1524 de lastige hertog Karel van Gelder door de Zwollenaars gevangen werd genomen. Met zijn soldaten tot vóor de buiten poort - vóór de toenmalige ophaalbrug - genaderd om binnen de veste met de stedelijke regeering te onderhandelen, poogde de listige hertog, tegen de afspraak in, ook zijne manschappen binnen de stad te laten komen, maar de burgers lieten de hamei zakken toen de hertog binnen was en de soldaten konden er buiten blijven. Karel was nu erg toeschietelijk en beloofde geen wraak te nemen over de hem gebakken poets, maar het volgende jaar verklaarde hij toch der stad den oorlog. Zijn onrustig leven eindigde den 30n Juni 1538; in de groote- of Sint-Eusebius-kerk te Arnhem bevindt zich de fraaie graftombe van dezen laatsten der Geldersche hertogen.

Na de poort bezichtigd te hebben, slaan we de Potgieterssingel op. We hebben nu de stadsgracht aan de linkerhand; aan de rechterzijde zien we tuintje na tuintje als achterzijde van de huizen in de Koestraat. Spoedig treffen wij hier aan het standbeeld voor den bekenden dichter en prozaschrijver Everhardus Johannes Potgieter, geboren te Zwolle 27 Juni 1808, van wien C. Honigh getuigde: "Een Spieghel leefde in hem". Het bronzen borstbeeld, werk van den beeldhouwer Charles van Wijk, staat op een voetstuk van Noorsch graniet, dat weder gedragen wordt door een hardsteenen onderbouw. Aan de voorzijde van het voetstuk leest men 's dichters naam met daaronder zijn geboorte- en sterfjaar, daaronder een versregel uit zijn gedicht "Een halve eeuws wake", die ook zijn werk kenschetst: "Onsterflijk maakt de oorspronkelijkheid". Op 'het voetstuk vindt men ook nog de wapens van Zwolle, zijn geboorte- en van Amsterdam, zijn woonplaats. Dat het beeld juist hier is geplaatst is geschied uit overweging, dat Potgieter als jongen, wonende in de Luttekestraat (thans no. 14) deze plek bij voorkeur als speelplaats bezigde. De tuin, achter het beeld liggende en de beukenlaan op den wal, waarop wij reeds vroeger wezen, zijn kort geleden uit particulier bezit in dat der stad overgegaan, die de wandeling over den wal daarmede wil vergrooten. Wij gaan verder en komen langs de achterzijde van de Groote Societeit en de Luthersche kerk en Pastorie bij het Paleis van Justitie, in 1840-41 gebouwd en op 9 Dec. van laatstgenoemd jaar in gebruik genomen. Het Provinciaal gerechtshof is in 1876 naar Arnhem verplaatst, zoodat nu alleen arrondissements- en kantongerecht hun zetel hebben in dit forsch en breed, in Korinthischen stijl opgetrokken gebouw. Loopen we nu ter zijde van dit gebouw naar de Blijmarkt, dan staan we tegenover het Odeon, Zwolle's schouwburg. In 1839 gesticht, in 1868 verbouwd, is het in 1909 opnieuw flink onder handen genomen, zoodat het thans aan de tegenwoordige eischen voor een dergelijke inrichting beantwoordt.

Wanneer wij hier onze wandeling staken, is het niet omdat Zwolle geen bezienswaardige gebouwen meer bevat, maar omdat wij anders het bestek van ons boek zouden te buiten gaan en men bij een kort bezoek toch niet alles kan gaan bekijken. Die veel tijd tot zijn beschikking heeft, kan nog wel wat moois of ouds gaan zien, zooals b.v. het Hervormd Weeshuis in de Broerenstraat, het Vrouwenhuis op de Melkmarkt, de Emanuelshuizen in de Praubstraat, in 't bezit van belangrijke oude manuscripten; de Industrie- en Huishoudschool voor meisjes in de Emmastraat (Veerallée) enz., het huis in de Bloemendalstraat no. 12, waar gewoond heeft Johan Derk baron van der Capellen, die veel gedaan heeft om de z.g.n. drostendiensten op het platteland van Overijssel afgeschaft te krijgen en ook zich beijverd heeft voor de vrijmaking der N. Amerik. koloniën van Engeland, zoodat de Holland Society te New-York zich gedrongen heeft gevoeld zijn nagedachtenis te eeren door het doen aanbrengen van een gedenkplaat aan den voorgevel van genoemd huis (6 juni 1908). In de Diezerstraat kan nog menige oude gevel of sprekend kenteeken aan sommige huizen bewonderd worden enz. Maar wij willen toch ook nog even wijzen op gelegenheden voor uitspanning als b. v. het pas opgerichte Bioscoop Theater "de Kroon" in deze straat, de uitspanningen buiten de stad, als Zomerzorg en Halfweg in de Veerallée, den sinds 1829 bestaanden theetuin van Thijssen achter Spoolderberg, de uitspanning op den Sint Agnietenberg, die op Berkenhove in Ittersum e.m.d., die allen eene gunstige reputatie genieten en 's zomers druk bezocht worden. De tram die tot het einde van de Veerallée, bij den IJssel, doorloopt: maakt een bezoek aan het Katerveer gemakkelijk. Men kan daar met de pont over den IJssel komen en zich dan over den Gelderschen dijk naar Hattem begeven, wat per fiets of per rijtuig veel gedaan wordt; verkiest men evenwel spoor of stoomtram, daarvoor is ook gelegenheid. Wij willen er morgen een bezoek gaan brengen, doch vooraf nog iets naders mededeelen over het bestaande, reeds vermelde plan, om op eenigen afstand van de spoorbrug, een brug voor voetgangers en rijtuigen over den IJssel tot stand te brengen. Het plan houdt in, een zoodanige overbrugging der rivier te doen plaats vinden tusschen de bestaande spoorwegbrug en het Katerveer bijna recht tegenover den Zuiderzee-straatweg. De lengte van de brug zal ongeveer 800 meter bedragen en hare hoogte zal zoodanig zijn dat een zeilschip met gestreken mast er gemakkelijk onder door zal kunnen varen. Een en ander zal een uitgave vorderen van vierhonderd en vijftigduizend gulden.

Dat het verkeer over den IJssel aanzienlijk is, kan worden aangetoond uit de cijfers, die de Commissie tot de zaak der overbrugging heeft gepubliceerd in een adres aan den Zwolschen Gemeenteraad. Uit eene ingestelde controle is gebleken dat gedurende het tijdvak 1 Mei tot 31 October 1906 het Katerveer waren gepasseerd 40620 personen, 2954 niet aangespannen paarden, 10611 schapen, kalveren en varkens, 9720 wagens, karren en rijtuigen met 1 of 2 paarden bespannen, 13620 rijwielen en 420 motorrijtuigen. En over het Kleine Veer met de roeibooten waren overgebracht gedurende de maanden Mei, Juni en Juli 1911 niet minder dan 37576 personen en 27453 rijwielen. Cijfers die ons verbaasd doen staan en die niet zullen nalaten de publieke opinie voor eene vaste overbrugging van den IJssel gunstig te stemmen.

Nu we toch, met onze beschrijving, in de buurt zijn van Zwolle's openbare wandelplaats, die als het Nieuwe of Engelsche Werk bekend is, kunnen wij niet nalaten, hier iets er over mede te deelen. Om eerst de schaduwzijde te noemen, het valt te betreuren dat de afstand van de stad - ruim een half uur - te groot is om het Engelsche Werk een stedelijk wandelpark te kunnen noemen. 't Is waar, men kan er met de tram gemakkelijk en ook goedkoop genoeg komen, maar een bezoek eischt dan toch te veel tijd - heen en weer - om er tusschen zijn arbeidsuren in gebruik van te kunnen maken. Voor die groote schare die slechts een of twee uren op den dag voor zulk een uitspanning beschikbaar heeft wordt een openbare wandelplaats geëischt vlak bij de stad. Wellicht wordt aan dien wensch binnen niet al te langen tijd voldaan door den aankoop van het huis, den tuin en een paar stukken weiland uit de nalatenschap van wijlen den heer Mr. J. T. Eekhout, gelegen tusschen het klein Weezenland en de Westerlaan, die de gemeente Zwolle in den loop van dit jaar heeft gedaan, over welke gronden nog geen definitieve beslissing is gevallen.

Van het Katerveer den dijk langs den IJssel (ook wel eens de Katerveerlaan genoemd) afloopend, komen we weldra in het Nieuwe Werk aan. Oorspronkelijk was deze plaats een sterke schans, de Katerschans geheeten, in 1581 aangelegd door den vestingbouwkundige Menno van Coehoorn ; de sporen zijn er nog heden ten dage van te bemerken. Koning Lodewijk schonk de schans aan de stad en deze liet er in 1828 door den tuinarchitect van Lunteren uit Utrecht een openbare wandelplaats van maken. Bovenal in de laatste jaren is aan de plaats niet alleen uitbreiding Igegeven, maar ook zijn vele boom- en waterpartijen aldaar verfraaid, de vijvers met goudvisschen en zwanen bevolkt en verlevendigd, enz. Heeft men zijn hart opgehaald aan het frissche groen en de aangename lucht, en is het oor gestreeld door het liefelijk vogelgezang, dan verlaten we de plaats langs den weg die ons langs de villa's Frisia-State en Voni en den theetuin van Thijssen weer in de Veerallée brengt, waar we weer op de tram kunnen stappen om naar de stad terug te keeren.
Wij willen vooraf nog even wijzen op den Spoolderberg, bij de brug over de Willemsvaart gelegen, op de fraaie villa Spoolder-Enk van den heer Van Deventer, daarnaast op de Spoolder-allée tegenover het bergje met de hygienische modelboerderij "Spoolde", gesticht door de heeren J. W. J. baron de Vos van Steenwijk en C. J. A. Greven. Tegenover deze boerderij is een weg aangelegd, die verderop naar den kant van de Veerallée aan beide zijden met villa's en heerenhuizen is bebouwd, en aangeduid wordt als het "Spoolderpark".
Als slotstuk kunnen we nog aanbevelen een rijtoer door de Watersteeg naar den Sint-Agnietenberg, van waar we, na eenige verfrissching in de uitspanning aldaar genoten en een wandelingetje over den begroeiden berg gedaan te hebben, over den Meppeler-straatweg naar Zwolle terugkeeren

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Hattem

2011-12-28T05:06:00.000-08:00

HATTEM.

Hattem is een oude plaats: dat kan men trouwens wel zien wanneer men door de straten wandelt, want heel veel moderns op het gebied der bouwkunst vindt men er niet, maar vele huizen enz. herinneren ons aan vroegere eeuwen. Het heette vroeger Hatto-heim of Hatheim, wat langzamerhand tot Hattem is verbasterd. Reeds in de 10e eeuw was Hatheim bekend. 't Ligt dan ook op een plek op de grens der provincie Gelderland, vroeger hertogdom Gelre en dicht bij de rivier de IJssel, die de natuurlijke grens van Overijssel vormt en veel verkeer teweeg bracht. Het bezat reeds vroeg gemeenschap met deze provincie door het veer, thans nog als Katerveer bekend. Het had dat veer zelfs in bezit, tenminste de Gelderschen veroverden het in 1522 op die van Zwolle en onder de vele dingen die Karel V als heer dezer landen te doen had, behoorde ook een einde te maken aan die immer opnieuw opkomende twisten tusschen Gelderland en het Oversticht en 't was in 1528 dat hij in zijn verdrag met hertog Karel van Gelder ook de bepaling deed opnemen dat het "Coter- of Caterveer" aan de stad Zwolle zou behooren. Nadat Karel in 1543 al de Nederlanden onder zijn schepter vereenigd had, bevestigde hij opnieuw de rechten van Zwolle op het veer (1545).

Gaat men van Zwolle over dit veer naar Hattem, dan moet men den z.g.n. Gelderschen dijk volgen tot aan de Dijkpoort, een fraai bouwwerk, tot welks restauratie het Rijk in 1909 een som van f 3500.- toestond. Van hieruit is men spoedig op het MarktpIein, het centrum der stad. Op den hoek van de Kruisstraat staat het Stadhuis, dat met zijn aardige gevels op den beschouwer een aangenamen indruk maakt. In den voorgevel staat het jaartal 1770, en daar boven het stedelijk wapen: een schild van azuur met een klimmenden leeuw, een zespuntige ster onder den staart; de ster gekroond met een hertogelijke kroon. In de buurt bevindt zich de Hervormde Kerk met toren, een gebouw voor een gedeelte uit de 13de eeuw, en gedeeltelijk van lateren tijd. In de laatste jaren zijn vele herstellingen en verbeteringen aangebracht naar de plannen van den bekenden bouwkundige Cuypers. Dicht bij de kerk is het Post- en Telegraafkantoor, benevens de woning des burgemeesters, Baron van Heemstra, te vinden. Ook op een nieuwe en zeer nette Gereformeerde Kerk mag de stad roemen.
Het is evenwel niet om de stad zelve dat Hattem vele vreemdelingen trekt en als zomerverblijf voor vele familiën uit Zwolle gezocht wordt, maar om haar fraaie omstreken en zuivere lucht. De stad ligt op slechts kleinen afstand van den IJssel, van welke rivier zij door een breede strook vlak land gescheiden is, dat de Hoenwaard heet, maar in haar onmidellijke nabijheid liggen uitgestrekte bosschen, vooral van denneboomen, die gelegenheid tot heerlijke wandelingen en, door de overal verrijzende villa's daartusschen in, ook tot woning bieden.

Maar, eer wij verder in bijzonderheden afdalen, willen wij eerst iets mededeelen omtrent de geschiedenis der plaats. In oude tijden werd de naam Godsberg (in 't Latijn Mont Dei) gebruikt ter aanduiding van de plaats. Aan dezen naam, ook wel Gaedsberg geschreven, herinnert de Gaasberg, een heuvel ten Westen der stad gelegen, waarin men bij in 1893 gedane opgravingen de bewijzen vond dat op die plek eene oude parochiekerk heeft gestaan; ook vond men er de grondslagen van een gebouw van lateren datum, de Sint-Anthoniuskapel, behoorende bij het St. Anthoniusgasthuis zijnde eene stichting uit de eerste hellt der 15de eeuw, welke opgeheven werd in 1723.
Het kasteel van Hattem, om zijn zware muren bekend onder den naam "Dikke Tinne", werd in 1404 gebouwd door Reinald I, hertog van Gelder. De plek waar het kasteel, dat in 1777 afgebroken werd, stond, heet thans nog het Tinnegat.
In 1505 nam Filips van Oostenrijk Hattem bij verrassing in; bleef er evenwel niet lang meester, want zes jaren later heroverde hertog Karel het, die daarop de stad aan 't versterken ging, doch niet verhinderen kon dat zij, hoewel na hardnekkige verdediging, in 1528 ingenomen werd door Floris van Egmond en Jurriën Schenk. Hertog Karel, op nieuw meester geworden, versterkte in 1532 de stad opnieuw.
In den Spaanschen tijd hield Hattem de zijde der Staatschen en toen de drost Lodewijk van Montfoort verraderlijk Spaansch krijgsvolk toeliet in de stad, wist de burgerij de Spanjolen er weer uit te werpen; zij leverde den verrader met zijn zoon aan de bevoegde macht uit, die hen, naar de gewoonte dier tijden, deed onthoofden en vierendeelen. Nog menigmaal poogden de Spanjaarden vasten voet in de stad te krijgen: aan een dier pogingen knoopt zich een overlevering vast, die wij bij de beschrijving van het landgoed Molecaten zullen mededeelen.
In 1672 werd Hattem belegerd door den bisschop van Munster, welke belegering veel schade toebracht aan de vestingmuren. Hij nam de stad wel in maar moest in het volgende jaar weer den aftocht blazen. Als een herinnering aan dat gelukkig feit, beitelde men in een steen in de Hoenwaardsche poort de navolgende regels:

Der Francen overmoed
Heeft alles omgevroet,
Casteel en poort en muer
Door 't sweevelachtig vuer.
Maer d' Oppervooght van al
Versterck' dees stadt en wal.

De steen is na het sloopen van de poort overgebracht in den voorgevel van een huis op de Markt.
Toch vierde men ruim een eeuw later weer met de “Francen" feest en huldigde men hunne beginselen op regeeringsgebied. De Patriotten roerden zich nog al in 1786 en wilden van den Prins maar niet weten. Toen nu de Staten van Gelderland eenig krijgsvolk onder Generaal van Spengler zonden om de rust te herstellen, deden de Hattemers een beroep op de hulp hunner gelijkdenkende broeders in de naburige plaatsen, met dit gevolg dat uit Zwolle, Wijhe en Kampen een 500 man uit de vrijcorpsen naar de bedreigde stad werden gezonden, voorzien zelfs van geschut, doch dezen konden de soldaten van Van Spengler niet keeren en Hattem moest het hoofd in den schoot leggen. Daar de "verdedigers" der stad door eene overhaaste vlucht den "vijand" vrij spel lieten, werd er door de soldaten nog al wat geplunderd, maar gelukkig geene menschenlevens op het "altaar des vaderlands" geofferd. Onder de vluchtelingen was ook de vermaarde advocaat H. W. Daendels, Hattemer van geboorte, die als aanvoerder der weerstrevigen, bij sententie van het hof van Gelderland van het burgerrecht vervallen verklaard en tot "eeuwigdurende" verbanning werd veroordeeld. Dit vonnis heeft echter zijne latere benoeming tot Gouverneur-Generaal van Ned.-Indië niet verhinderd. Maar toen waren de toestanden ook weer veranderd. Gelukkig dat heden ten dage de inwoners van hetzelfde land nog wel eens onderling ruzie kunnen hebben, maar althans met geen soldaten en geschut meer op elkander lostrekken.

Hield men in vroegere tijden de toegangen tot zijn woonplaats zooveel mogelijk voor anderen gesloten, heden is men er op uit om dien toegang zoo wijd mogelijk open te zetten of m. a. w. de middelen van verkeer te doen toenemen. Behalve de reeds bestaande verbindingswegen van Hattem met het groote spoorwegnet des lands, en ook met haar genabuurde plaatsen door de tram, is de Kon. Ned. Locaalspoorweg-maatschappij te Apeldoorn bezig een lijn aan te leggen van Hattem naar Kampen. Ook is er des zomers van Zwolle uit nog een aardige gelegenheid om naar Hattem te gaan, n.l. per tram en stoombootje gecombineerd en wel voor den prijs van vijftien cents de enkele reis. Men stapt in Zwolle op de Groote Markt op de tram, vraagt een kaartje naar Hattem, rijdt tot aan 't Katerveer, waar de stoomboot "Paul Krüger" klaar ligt om de reizigers over den IJssel te brengen naar Hattem. Ten dienste van hen die ook eens een kijkje van eenigszins langeren duur in de stad willen nemen, geven we hier nog eene nadere beschrijving van het kerkgebouw der Ned. Hervormde Gemeente.

Dat deze kerk onder de fraaiste en indrukwekkendste kerkgebouwen moet gerekend worden, ware alleen reeds te bewijzen uit het feit dat onze beroemde kerkschilder Bosboom een aquarel van haar gemaakt heeft. Het is een gebouw van zeer hoogen ouderdom; men wil zelfs dat het onderste gedeelte van den toren, zijnde uit tufsteen vervaardigd, meer dan acht eeuwen oud is. Het moet aan den ijver van den Hattemschen archivaris Hoefer gedankt worden dat de restauratie van dit oude gebouw met kracht en beleid is tot stand gebracht. Deze heer heeft de kerk en den toren grondig onderzocht en beschreven, en zoo weten wij dat op het tufsteenen ondergedeelte van den toren een baksteenen stuk is opgetrokken in de 14de eeuw, dat de oudste klok dateert van 1455; dat er in de kerk en tegen den toren aan nog sporen te zien zijn van het dak van het Romaansche kerkje, dat op deze plek tusschen de jaren 1000 en 1100 moet gebouwd zijn. In het kerkgebouw zelf is het zichtbaar dat telkens naar de opvatting van de verschillende tijdperken waarin aan de kerk is gebouwd of verbouwd, de hand des bouwers heeft gewerkt. Zoo werd het jongste gedeelte, het hoofdkoor in de zuidelijke kapel, gebouwd na den brand van 1425, terwijl het oudste gedeelte dagteekent uit de 14de eeuw. Het orgel moet ook al zeer oud zijn daar er een "aanstelling" van een organist is gevonden uit 1423. De kast is van 1677, in dat jaar werd het orgel goed nagezien en voor zoover noodig hersteld, hetgeen blijkt uit de versregels die op de kast voorkomen:

Door Godts Lof uit te meten
Was ik soo heesch gekreten,
Dat mijne keel schier stom
In hoogen ouderdom
Nauwlijcks geluit kon geven:
Tot dat het jaar van zeven
En seventigh die quaal
Genas en d' suivere taal
(Die 'k nu na maat en regel
Door d' Orgelkonst van Slegel
Hier spreke:) weder schonck.
Gemeent', nu ben ik jonck :
Psalmsingt met mij den Heer,
En geeft ook roem aan hem,
Die mijn oudt Lichaam weer
Inblies soo'n nieuwe stem.

Nog leest men beneden op de orgelkast:

Met mont-gebeen, Noch Sangh alleen
Is Godt tevreen. 't Geen 't herte singht
Door d' wolken dringht

Wij noemden straks de Hoenwaardsche poort, zoo geheeten naar de Hoenwaard of Homoet, zijnde een uiterwaard langs den IJssel, ongeveer 300 H.A. groot, welke in 1401 aan de overheid der stad gschonken werd door Willem, hertog van Gelre, graaf van Zutphen, met de bepaling dat zij verdeeld zou worden in wharen of scharen, gevestigd op de huizen der binnen de stad wonende burgers. Over die bepaling is in den loop der tijden nog al eens wat te doen geweest; thans berust de verdeeling der scharen bij eene Commissie van Administratie, onder voorzitterschap van den burgemeester. De grasverpachtingen brengen ruim f 6000.- per jaar op en de totaal ontvangsten loopen over de 20 mille. Als men van Zwolle over het Kleine Veer naar Hattem gaat, passeert men de Hoenwaard, die als weidegrond aan eene menigte van runderen voedsel verschaft en dan een echt gezellig landelijk tafereel aanbiedt, vooral als op een vroegen zomermorgen, terwijl de zon nog maar even boven de kim is gerezen, de dauw aan 't optrekken is en de melkers en melksters in de weer zijn om de volle uiers te ledigen.

Hattem is ruim 1200 Hectaren groot en telt bijna 3600 inwoners. In 1820 was dit getal nog maar 2000 en twintig jaren later 2430: er was dus ook toen al vooruitgang op dit gebied, en deze heeft zich steeds gehandhaafd, bijzonder in de laatste jaren. In 1904 bijv. telde de plaats nog maar 3250 bewoners; de gemeenteraad is er dan ook op bedacht de stad geleidelijk uitbreiding te geven, inzonderheid dáár waar het hooge boschachtige terrein gezonde lucht voor de bewoners aanbiedt. Dit terrein is gelegen in de nabijheid van het omstreeks 150 H.A. groote landgoed genaamd "Flip Hul", op ongeveer 25 minuten afstands van Hattem, aan den grintweg Hattem-Apeldoorn; dit landgoed is in October 1911, bij openbare verkoop, in hoofdzaak overgegaan in het bezit van de heeren C. J. van Tienhoven te Bloemendaal en Mr. P. O. van Tienhoven te Heemstede. Wandelende is het te bereiken als men van het station der Locaalspoor Willem III de stadslaan volgt, langs het heerenhuis "Beek-en-Berg" en de uitspanning Dennenheuvel (van den heer H. F. Schenk Sr.) steeds in opwaartsche richting voortgaande.

Het station van de N. Centraalspoor ligt op een half uur afstands van de stad. Als men den Stationsweg afloopt die naar de stad voert, komt men den straks genoemden Gaasberg voorbij, liggende in de nabijheid van de Wade, een water dat door velen gehouden wordt voor het overblijfsel van een ouden tak van den IJssel.

Als woonplaats onderging Hattem in 1907 een belangrijke verbetering door de oprichting eener gasfabriek, die vooral de straatverlichting aanmerkelijk verbeterde. Onder de middelen van bestaan treden het meest naar voren landbouw, veeteelt, boomkweekerij, steenbakkerij, maar in de laatste acht jaren is ook op industrieel gebied vooruitgang te bespeuren. Zoo werd in 1903 opgericht een filiaal van de N. V. Textiel-industrie-Maatschappij, gevestigd te Apeldoorn; in 1909 een Emaillefabriek van de firma A. en M. Levy te Amsterdam; ook vindt men op 20 minuten afstand van de stad een cementwaren- en terrazzofabriek, genaamd de Hezenberg, die niet alleen allerlei terrazzowerken levert, maar ook putten, trottoirtegels, riolen en buizen, uitsluitend vervaardigd van Dijckerhoff-cement, alle welke fabrieken aan tal van arbeiders en arbeidsters werk en brood verschaffen. Het directie-kantoor van laatstgenoemde fabriek is te Zwolle gevestigd.
Nog vindt men in de nabijheid van Hattem, maar onder de aangrenzende gemeente Wapenveld behoorend, de Berghuizer Papierfabriek van de N. V. voorheen B. Cramer, die den 12en Augustus 1911 haar tweede eeuwfeest mocht herdenken, en iets verder in de nabijheid van de terreinen, vroeger behoord hebbende tot en nog steeds den naam dragende van het klooster HuIsbergen, eene inrichting tot het bereiden van zuigelingenmelk, opgericht door den heer D. H. Koker.
Beide fabrieken liggen aan het riviertje de Grift, dat hare verlenging vindt in het Apeldoorn-Dierensche kanaal. De natuur is ook hier, als in de gansche boschrijke omgeving van Hattem, door heidevelden afgewisseld, schoon en liefelijk.
De kroon spant echter in dit opzicht

het bekende landgoed Molecaten,

een oude havezathe, niet in deze buurt, maar slechts op een kwartier afstand van de stad gelegen. Vanaf het station van den locaal-spoorweg moeten we rechts afslaan om er te komen. Elk Hattemsch kind kan U den te volgen weg aanduiden. Uit eene korte beschrijving van het goed, in 1910 door den eigenaar ter hand gesteld aan eenige bezoekers, nemen wij de volgende historische mededeelingen over.
"Joachim van Keppel tot Molecaten, Scholtus van Hattem, gehuwd met Johanna de Canter en overleden in 1632, is de eerste drager van den naam Molecaten. Onder zijn zoon Johan, Scholtus van Hattem, begint het landgoed zich uit te breiden, mede door aankoop van de in 1597 gestichte papiermolens, terwijl de Trijsselbergh reeds in zijn bezit was. Na den dood van Johan van Keppel in 1677 werd diens weduwe beleend met: Het huis ende de hofstad Muelecaten, twee pampiermolens, één coornmeule enz. Haar kleindochter Anna Wilhelmina Cecilia huwde met Robert v. Heeckeren, Heer van Enghuizen en Barlham. De zoon van dezen, Evert van Heeckeren, Heer van Nettelhorst, wordt als erfgenaam van zijn oom, Johan van Welevelde - een halfbroer van zijne moeder - in 1718 met Molecaten be[eend.
Het kasteel Molecaten, dateerende uit de 17e eeuw, was rijk versierd met Bentheimer steen en werd in het begin der 19e eeuw herbouwd. De sluitsteenen boven de bandeuren, voorzijde boerderij, en de leeuwen bij het begin van den vijver zijn nog van het kasteel en de poort afkomstig". Het landgoed is groot 200 H.A., waaronder ruim 53 H.A. dennenbosch, 4 H.A. opgaand loofhout en 60 H.A. hakhout. De eigenaar heeft sinds 1908 de behartiging van den bosch- en landbouw toevertrouwd aan de Nederl. Heidemaatschappij, die in de exploitatie van het landgoed nog al verandering heeft aangebracht, doch er tevens op bedacht is, de mooiste punten niet in haar schoon aan te tasten, integendeel, oordeelkundig te verfraaien. De oudste dennenbosschen vindt men op den z.g.n. Trijsenberg, door den volksmond meest - en juister! - uitgesproken als Triezelenberg: de naam toch is blijkbaar afkomstig van "berg bij den lJssel" of Ter - IJsselenberg. Deze vormt den hoogsten top in het bij Molecaten behoorende bosch, waarin de wandeling tegenwoordig alleen vergund is, wanneer men in de uitspanning aan den voet des bergs of liever bij den ingang van het goed, zich van een vergunningsbewijs heeft voorzien. Deze maatregel is genomen om dezulken te weren waarvan men beschadiging van het hout of de bouwlanden vermoedt, want er wordt soms door onachtzaamheid of euvelmoed veel op openbare wandelplaatsen beschadigd, waaraan het te wijten is dat menige fraaie buitenplaats, zoo hier als op vele andere plaatsen in ons land, niet meer voor het publiek toegankelijk is. En er zijn toch zoovele bekoorlijke plekjes op Molecaten. Eerstens willen wij den bezoeker wijzen op het watervalletje, dat, op de genoemde uitspanning (gepacht door den eigenaar Van Dennenheuvel, die in Hattem ook een hotel heeft,) een korenmolen in beweging brengt, verborgen in een witgepleisterd huisje. In vroegere tijden stond hier een papiermolen, die onder de oudsten op de Veluwe mag gerekend worden. Misschien heeft deze molen, vereenigd met het oude woord cathe wat zooveel als hut beteekent, en waarvan de benaming Katerveer afkomstig is, wel den oorsprong aan den naam Molecaten gegeven.
Op het ruime veld voor de uitspanning staan vele met riet gedekte koepeltjes, stoelen en tafeltjes, die tot rusten en genieten noodigen. Maar er zijn voor kinderen ook ter verpoozing en uitspanning voorhanden schommels, hobbelpaarden, wipplank, enz. Een middag of zelfs een geheelen dag door te brengen op Molecaten is voor de jeugd dan ook een begeerlijke zaak, waarvan in de vacantie ruim gebruik wordt gemaakt. Maar ook door dezulken die niet meer met den naam van kinderen kunnen aangeduid worden, en wel van beiderlei geslacht, wordt met veel geestdrift gebruik gemaakt van de gelegenheden die Molecaten en de in de nabijheid liggende uitspanning Dennenheuvel bieden, in 't bijzonder op Hemelvaartsdag, 2de Paasch- en 2de Pinksterdag. Dan is 't er soms zoo vol dat slechts met veel moeite en na lang wachten zitplaatsen of consumptie kunnen worden verkregen. En dat niet door lakschheid van degenen die met de verschaffing van een en ander belast zijn, want de bediening laat niets te wenschen over.
Verzuim vooral niet als ge eenmaal in het bosch zijt aangekomen, de Belvedère (een uitzichttoren op den hoogsten heuveltop aangebracht door de vereeniging Hatto-heim) te bezoeken. De torens van Elburg, van Kampen, van Hasselt en Zwolle vertoonen zich aan ons oog; die van Hattem natuurlijk ook met de omgeving, terwijl de IJssel zich als een zilveren lint door het landschap slingert, ja zelfs de Zuiderzee valt, bij eenigzins helder weer, nog binnen het bereik van onzen blik.
Zijn we in staat langer dan een dag in Hattems omgeving te vertoeven, dan kunnen we op Dennenheuvel tegenwoordig ook logies en pension bekomen, en onze wandelingen wat verder uitstrekken, dan tot de naaste omgeving. Nog op een eigenaardig gebouw in de buurt van de uitspanning Molecaten moeten we den bezoeker opmerkzaam maken en wel op het z.g.n. “Olde Spiekertien" in welks nabijheid zich een kleine, vierkante hooge kamp bevindt, die door met struikgewas begroeide wallen van het omringende landschap is afgesloten en den eigenaardigen naam draagt van het Spaansche Kerkhof of de Spaansche graven. De naam van deze plek herinnert ons aan den tijd der overheersching onzer gewesten door de Spanjaarden. Het was evenwel, naar luid der overlevering, reeds op een tijdstip dat die overheersching gebroken en zelfs haar officieel einde in 't verschiet begon te komen dat een afdeeling Spaansch krijgsvolk de stad Hattem wilde innemen en zich daartoe in de bosschen rondom de stad had gelegerd. Fier sloeg de oude heer van Molecaten, tevens Scholtus van Hattem, den eisch tot overgave van zijn erfslot en de aan zijn zorg toevertrouwde stad af, hopende dat de Prins hem hulp tot ontzet zal doen toekomen. Na een tweetal weken daagt die hulp op en wel in den persoon van 's barons eigen zoon, die in het leger diende, vergezeld van een aantal soldaten, die de Spanjaards bij nacht in hun kamp overvallen en, na korten doch hevigen strijd overwinnen. De plek waar dit gevecht plaats vond en dus ook de dooden wel begraven zullen zijn, draagt sinds dien tijd den bovengenoemden naam. WIJ moeten er evenwel bijvoegen dat gedane opgravingen op deze plek geene bijzonderheden aan het licht hebben gebracht, die het verhaal bevestigen, dat daarom nog met geheel verdichting behoeft te zijn. Overvloedige oogsten, die nu rustiger jaar op jaar konden gedijen en binnen gehaald worden, bewoog den heer van Molecaten tot het bouwen van een nieuwe voorraadschuur of bergplaats, die in de buurt van het Spaansche kerkhof werd gebouwd. Zulk een bergplaats werd een "spijker" genoemd, een woord dat is afgeleid van het latijnsche spicarium, dat de beteekenis heeft van een bergplaats voor koren. In Gelderland, vooral in de omstreken van Arnhem, komt deze benaming veelvuldig voor; men verstaat er ook wel eens een buitenwoning onder. De bouwheer bracht boven de deur van het spijker een ronde lichtopening aan en kon daar met voldoening de spreuk om heen laten beitelen: "Die sait, die mait. Anno 1643".

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Kampen

2011-12-28T05:04:00.000-08:00

Wij keeren naar Zwolle terug, logeeren daar in een van de goede hotels, aan welke deze plaats geen gebrek heeft, en brengen van daaruit een bezoek aan de oude Hanzestad

KAMPEN,

gelegen aan de monden van den IJssel, die in haar nabijheid de vruchtbare landouwen vormt, welke als het Kamper-EiIand zijn bekend, en die wijlen den Zwolschen dichter B.W.A.E. baron Sloet tot Oldhuis de woorden in de pen gaf:

Gij zwiert, in duizend kronkelingen,
Door Gelderlands bekoorlijkst oord;
Alsof ge 't aan uw borst wilt dringen,
Stuwt ge er uw golven langzaam voort.
Maar waar gij stroomt met minder loomte,
Schuilt erf bij erf in ooftgeboomte ;
't Is bloei en welvaart wat men ziet;
Als laatste van uw gunstbewijzen
Doet gij een vruchtbaar eiland rijzen
Vóórdat ge in Flevo's waat'ren schiet.

Daar biedt uw stroom, bij 't henenvlieden,
Zijn groet aan de oude Hanzestad,
Die koningen het hoofd dorst bieden
En koningen tot gasten had;
Die Kampens wimpels en banieren
Met roem, te land en zee deed zwieren
En zee- en landroof heeft getemd.
"Zij staag u roem en bloei beschoren!"
Doet zich des stroomgods afscheid hooren,
Waar 's dichters bede in medestemt.

De reiziger, die, na den trein verlaten te hebben, zich stadwaarts begeven wil, merkt op dat men op 't oogenblik druk bezig is met den bouw van een nieuw station voor de N. C. S. Wanneer dit boekje in 't licht is verschenen, zal het wel gereed zijn. Het rust op 528 palen, waarop fondamenten van beton. Reeds aanschouwt men de monumentale brug over den IJssel, die toegang geeft tot de stad, van ter zijde en weldra staat men er voor. Aan deze zijde verrijst het beeld der Kamper stedemaagd voor onze oogen, door twee torens geflankeerd. Het is een vrij lang aspect dat de brug oplevert; aan de stadszijde ziet men weer een forsch beeld dat den landbouw voorstelt. Ruim 1,1/4 jaar is over de brug gebouwd; begin Januari 1874 is ze voor het verkeer opengesteld.
Veel hadden hare voorgangsters, meestal bijna geheel van hout vervaardigd, van ijsgang en waterstroom te lijden en waren daartegen op den duur niet bestand; de thans bestaande brug is van steen en ijzer vervaardigd en kan wel tegen een stootje. De bouwkosten hebben meer dan drie- en een halve ton gouds bedragen. Wil men zich eens op zijn gemak verlustigen in den aanblik van de nimmer stilstaande passage, dan zette men zich neer in de Buiten-Societeit, die vóór de brug is gelegen waarin vreemdelingen vrijen toegang hebben. Des zomers worden in den achter het huis gelegen tuin tweemaal in de week muziekuitvoeringen gegeven.
Van af het terras der Societeit is het een ruim en frisch gezicht, als men den blik wat ter zijde richt, op het stroomende water der rivier, dat u koelte toewuift en op de lange huizenrij aan de overzijde, die den naam draagt van IJsselkade. Behalve het breede water dat langs de stad stroomt, heeft Kampen een gracht die door de stad vloeit en de Burgel heet. Aan haar beide uiteinden staat ze in verbinding met de rivier. En dan is er nog de bochtige stadsgracht, die de stad aan de landzijde begrenst, en aan het eene uiteinde uitkomt in de Nieuwe Buitenhaven en door deze ook weer voeling houdt met den IJssel. Tusschen de Stadsgracht en de drie Ebbingestraten ligt het Plantsoen of Engelsche Werk, dat een schepping is van den Haarlemschen tuinbouwkundige Zocher en rijk is aan forsch geboomte, fraaie heesters en bloemperken en zelfs eenige met zorg gekweekte en onderhouden tropische planten. Een wandeling er door is bepaald genotvol.

Wanneer men, van de brug komende, links afslaat, komt men voorbij de Koornmarktspoort, op de naar een vroegeren burgemeester genoemde de la-Sablonière-kade, waarlangs fraaie heerenhuizen zijn gebouwd, en vervolgens, langs de Bovenhaven, op den IJsseldijk , die naar Wilsum voert. Hier zal verrijzen het station der lijn Hattem-Kampen van de Kon. Ned. Locaalspoor, ongeveer tegenover de Manege. In deze buurt zal ook het nieuwe Ziekenhuis komen te staan, dat, naar den schenker, den naam zal dragen van "Engelenberg-stichting" en van zelf zullen dan de woonhuizen ook niet uitblijven, zoodat hier nieuw leven zich zal ontwikkelen.
Hebben we zóó iets van de buitenzijden der stad vermeld, we willen ook de binnenzijde tot een voorwerp van beschouwing maken ; we wijzen in de eerste plaats op de voornaamste straat, die de stad van af het MuntpIein (waarop de Bovenkerk) tot aan de andere zijde doorsnijdt en eerst bij de Oude Buitenhaven eindigt, en den naam draagt van 0udestraat. 't Is de winkelstraat bij uitnemendheid, gezellig en druk is er steeds het verkeer; aan de rechterhand vindt men ter hoogte van de brug het Stadhuis en wat verder aan de linkerhand de kazerne van het Instructiebataljon.

Eer we ons evenwel in bijzonderheden gaan verdiepen, zij nog iets medegedeeld over de bevolking en de middelen van bestaan. Kampen telde op 21 December 1910 een getal van 19772 inwoners; vergelijken we dit cijfer met dat van 1909 dat 19745 bedroeg en van tien jaren vroeger, 19644, dan zou men zoo zeggen dat het toppunt van 't geen Kampen bergen en voeden kan, is bereikt, want er is geen vooruitgang te bespeuren. Maar gaan we wat verder achteruit, dan verandert de toestand. In 1815 bedroeg de bevolking maar even 7000 zielen, tien jaar later 7500, in 1840 ruim 9000, terwijl ruim vijftig jaar daarna dat aantal meer dan verdubbeld was. Het schijnt dus wel dat nà 1840 meerdere invloeden aan 't werk zijn geweest om bewoners te trekken. Daaronder mogen wel gerekend worden de instelling van het Instructie-bataljon ter vorming van onderofficieren voor het leger zoowel hier te lande als in Indië, door Koning Willem III in het jaar 1850; de stichting in 1854 van de Theologische School der Gereformeerde kerken ter opleiding van leeraren ; nog later de vestiging van den Hoofdcursus ter opleiding van officieren, alle welke stichtingen weer oorzaak werden dat ook de onderwijs-inrichtingen sterk moesten worden vermenigvuldigd en verbeterd. Er zijn een gemeentelijke Hoogere Burgerschooi en een gemeentelijk Gymnasium, daarnaast nog een bijzonder gymnasium, scholen voor meer uitgebreid lager onderwijs, voor teeken- en muziekonderricht, enz.
Onder de middelen van bestaan moeten gerekend worden de handel in boter en hooi (dit laatste inzonderheid van het Kamper-eiland); visscherij, scheepsbouw, leerlooierij, een emaille-fabriek, kalkbranderij en steenbakkerijen, mattenfabricage, boekdrukkerijen, en, last not least, sigarenfabrieken in grooten getale. Wie kent niet de namen van de Boele's, van Hulst, van der Linde, Bessem en Hoogenkamp enz. enz.? Te veel om te noemen, maar die allen op dit terrein eene goede reputatie genieten.
Als woonplaats is Kampen ook gezocht om een reden die, vooral tegenwoordig, bij het immer stijgen der stedelijke belastingen, gewicht in de schaal legt, want ..... men betaalt in die goede stad heelemaal niets van dien aard. De opbrengst van het aan de stad behoorende Kamper-Eiland voorziet ruimschoots in de behoeften der gemeentelijke huishouding en daarom mogen we wel even de vraag stellen (en beantwoorden): Hoe is Kampen toch aan zulk een rijk bezit gekomen? Daartoe moeten we de geschiedboeken opslaan, die ons zeggen dat het de bekende Utrechtsche Bisschop Jan van Arkel was die Kampen daarmede begiftigde in 1364. En waarom dan wel? Bisschop Jan had reeds in 1347 het plan opgevat om de tusschen Zwolle en Kampen gelegen "Marke" Mastenbroek te verdeelen, ze te bedijken enz. Nu hadden vele adellijke geslachten, als Van Voorst, Rechteren, Haersolte, Buckhorst e. a., benevens de steden Kampen, Zwolle, Hasselt, Genemuiden, Grafhorst en Wilsum, ja zelfs eenige aan deze plaatsen palende buurtschappen van Zwollerkerspel aandeelen in die marke of, zoo het heette: zij waren daarin gewaard, en hadden allen er wat over te zeggen. Die nu met 's bisschops plannen meegingen, waren goede maatjes met Z.Ew., maar er waren er ook, die ze tegen stonden en tot deze behoorde de heer Zweder van Voorst, die in zijn tijd bepaald een lastig heer moet zijn geweest. Het was eerst in 1363, dat Jan van Arkel Zweders zoons, Roderik en Wolter, met geweld van wapenen tot toegeven wist te dwingen, zoodat in het volgende jaar Jan's plannen konden worden ten uitvoer gelegd. De stad Kampen droeg toen haar rechten in Mastenbroek aan den Bisschop over en ontving in ruil daarvoor van hem den eigendom en het recht op den aanwas der Kampereilanden. Dat recht is dus al zeer oud en heeft de stad onnoemlijk veel voordeel opgeleverd; daartegenover moet erkend worden dat de stad er ook goed voor gezorgd heeft. Haar overheid is er steeds op uit geweest, door oordeelkundige maatregelen, de opbrengsten te vergrooten; nemen we in aanmerking dat het Eiland ruim tachtig boerenerven telt, die allen goed verpacht zijn, dan kan men wel nagaan dat de opbrengst niet gering is en veel bijgedragen heeft tot den bloei der stad, die trouwens ook reeds vóór dien tijd door haar handel van beteekenis was, zoodat zij als een waardig lid was opgenomen in het beroemde Hanse-verbond. K. behoorde ook tot de trits van steden die in dien tijd de lakens uitdeelden in het Oversticht. De Staten hielden om beurten in eene dezer steden hunne vergaderingen. Zij was de beheerscheres der monden van den IJssel; de voornaamste arm dier rivier, het Keteldiep, werd op stadskosten door kribben in zee verlengd en haar vloten werden ontzien op alle wateren waar zij zich vertoonden. Zij droeg krachtig bij tot de vernedering der lastige Koningen van Noorwegen in 1285 en 1294; daarop zinspelen de in het begin dezer beschrijving aangehaalde dichtregels: “die koningen het hoofd dorst bieden". Nadat de stad zich In de 15e eeuw belangrijk had uitgebreid, werd zij ook versterkt; inzonderheid toen de Koning van Spanje de bewoners dezer gewesten wat al te veel naar zijn hand wilde zetten. In 1569 kreeg zij een bezoek van den hertog van Alva, die op plechtige wijze werd ontvangen, en de sleutels der stad, die hem door de overheid werden aangeboden, weder aan deze terug gaf onder de betuiging dat Z. Ex. niet twijfelde of de Raad der Stad zou deze even getrouw als zij tot heden gedaan had, voor Z. M. den Koning van Spanje bewaren. Wat later riep de hertog zelfs het garnizoen dat in Kampen gebleven was, terug, doch toen de belastingplannen waarmede hij later voor den dag kwam niet zoo voetstoots werden aangenomen, moesten Kampen en Zwolle weer een flinke bezetting innemen. Of Alva er al iets van vernomen had dat de Prins van Oranje ook niet stil zat, weet ik niet, maar feit is het dat Oranje's zwager, de graaf van den Berg, weldra voor de stad verscheen, een batterij van zwaar geschut buiten de Veenepoort oprichtte en, gesteund door de Oranje-gezinden binnen de stad, den 11en Augustus 1572 er in slaagde Kampen aan 's Prinsen zijde te brengen. De Prins bracht daarop in persoon een bezoek aan de stad, maar "niets is op aarde bestendig van duur". Zoo ging 't ook met de pas verworven vrijheid! Don Frederik de Toledo, die van het Zuiden naar deze streken op weg was, boezemde zoo veel schrik in dat de overheid, zoo wel die van Kampen als van Zwolle, afgezanten naar hem zonden om zich in 's Konings gunst aan te bevelen en de sleutels hunner steden hem weer aan te bieden. In 1578 namen de zaken weer een keer, maar inmiddels was de strijd tegen Spanje eigenlijk meer geworden een strijd tusschen Roomschen en Hervormingsgezinden : de laatsten deden een aanval op den Sint-Nicolaas- en de Lieve-Vrouwekerken, die nog al geplunderd werden. Eerst na vele jaren trad, door het optreden van Prins Maurits, ook voor deze gewesten de zoo lang ontbeerde rust in.
De stad, "die koningen tot gasten had", ontving later koning Lodewijk nog binnen hare muren, maar keizer Napoleon, die in 1811 Zwolle "met een bezoek vereerde", is in Kampen niet geweest. En dat zal waarschijnlijk de burgerij wel niet gespeten hebben. Maar blijde was men ook dáár, toen de gezegende omwenteling van 1813 ons vaderland stelde onder het bestuur der koningen uit het stamhuis van Oranje-Nassau, dat nu weldra eene eeuw lang de kroon van Nederland draagt.

Onder het vele schoone dat Kampen bezit, moeten vooral gerekend worden een
drietal poorten,

die eene bezichtiging overwaard zijn. Heel groot zijn ze niet, maar typisch fraai. Ze heeten de Koornmarktspoort, de Broederpoort en de Cellebroederspoort. De eerste, aan het begin van de Sablonièrekade, is wit gepleisterd en maakt reeds daardoor, van de rivierkant gezien, een eigenaardigen indruk, met haar twee cilindervormige torens met spitse daken en een middenstuk, ook van een spits toeloopend dak voorzien. Zij dagteekent uit de 14de eeuw en was van de rivierzijde de voornaamste toegang tot de veste. Tegenover haar was het pontveer waar men over den IJssel werd gezet. In 1448 veranderde dit door het bouwen van de eerste vaste brug.

De Broederpoort bevindt zich aan de andere zijde der stad, tusschen de 2de en 3de Ebbingestraat. Zij bezit vier ranke torens, door zeer spits toeloopende daken gekroond en in 't midden gescheiden door een gebouw met drie ramen, waar boven een fraai versierd bovenstuk. Zij dateert van het einde der 15e eeuw, en diende langen tijd tot woning van verschillende stedelijke ambtenaren; daarna tot gildekamer van het chirurgijnsgilde, en thans tot woning voor een gezin dat het middenstuk van de stad heeft gehuurd.

De Cellebroederspoort staat evenals de vorige, aan de kant van het Plantsoen, tusschen de 1ste en de 2de Ebbingestraat, aan het einde van de Cellebroedersweg. Zij dagteekent uit den zelfden tijd als de Broederpoort en draagt haar naam naar het Cellebroedersklooster, dat in deze straat gelegen was. In 1617 is zij vernieuwd, de beide torens zijn zwaarder van bouw dan die van de Broederpoort en dragen hooge zeer spits toeloopende torens, terwijl de gevelversieringen aan de stadszijde werkelijk schoon zijn en door de er in voorkomende keizerlijke adelaar aantoonen dat de stad tot de keizerlijk vrije steden behoorde.

Buiten deze leven nog in de volksmond de niet meer bestaande Hagenpoort aan het einde van de Oudestraat bij de Oude Buitenhaven en de Veenepoort aan het begin van den lJsseldijk, bij de Bovenhaven.

Na de poorten worde een beurt gegeven aan Kampen's

kerkgebouwen

waarvan in de eerste plaats dient genoemd de Sint Nicolaas- of Bovenkerk tusschen Koornmarkt en Muntplein. De juiste tijd der stichting is niet bekend, maar vast staat dat reeds in de eerste helft der 14e eeuw er aan gebouwd werd; in 1369 was de bouw nog niet voltooid, want toen werd nog een nieuwe "architect" aangesteld, n.I. Rutger Michiels, zoon van Ceulen. De toren, even hoog als de kerk lang is, ongeveer 70 Meter, werd in 1516 vernieuwd, ongeveer een eeuw later nog eens flink onder handen genomen, maar dit kon niet verhinderen dat hij scheef begon te zakken en men er ernstig over dacht hem af te breken. Maar ziet, daar kwam een bekwaam bouwmeester uit Amsterdam, Jan de Jonge en bood aan den toren recht te zetten. En werkelijk, het stoute stuk gelukte en wel zoo goed dat de toren nog staat zooals de Jonge hem heeft gesteld (1685). Het spijt mij dat ik er niet bij vertellen kan, hoe hij dat gedaan heeft, maar, laten we om de eer onzer thans levende bouwkundigen er niet aan twijfelen, als hier of daar zich zulk een zaakje mocht voordoen, dat ze 't dien roemruchtigen voorganger zullen nadoen. De twee klokken die in den toren hangen, zijn het werk van den Kamper klokkengieter Gerard van Wou, een man ook om zijn kunst wijd en zijd vermaard. De kerk is eene bezichtiging van binnen ten volle waard: ten eerste om haar forschen bouw en het van het ruim der kerk, door een houten hek met fraaie koperen balusters afgescheiden koor, maar ook om den preekstoel, van zandsteen vervaardigd; om de prachtige koperen lichtkronen, om het schoone orgel in Louis XV-stijl, om het monument gewijd aan de nagedachtenis van den Vice-admiraal Jan Willem de Winter, gestorven 1812, Kampenaar van geboorte. Ook treft men er aan een wit marmeren gedenkplaat, in eene van de dertien grafkapellen, die het koor omgeven, waarop de namen en deugden zijn vermeld van Rutger van Breda, secretaris van Kampen en griffier der Staten van Overijssel (gestorven 1693) en van zijne echtgenoote, beide hier begraven. De kerk kwam omstreeks 1580 in het bezit der Hervormden.

De tweede kerk, die onze aandacht vraagt, is de Broederkerk in de Broederstraat, aldus geheeten naar het vroeger op die plek staande klooster der Franciskanen of Minnebroeders. Zij dateert ook uit de 14de eeuw. In 1572 werd zij van vele kostbaarheden beroofd op last van Graaf van den Berg, maar zeven jaar later moest ze een nog veel heviger aanval van de aanhangers der nieuwe leer - zooals men toen zeide - doorstaan. De beelden werden omver gehaald, misgewaden en kerksieraden werden verbrand, ja zelfs werden de kloosterbroeders verwond, zoodat dezen hun heil in de vlucht zochten. Na eenigen tijd gesloten te zijn geweest, namen, bij toeneming van het getal Hervormden, dezen de kerk voor hunne godsdienstoefeningen in gebruik.
Het interieur is niet schoon te noemen, ook mist men op het geheel een gezicht doordien de zitbanken zijn omgeven door een hoog houten schot, waardoor men in die groote hoIle ruimte een voor tocht gevrijwaarde afdeeling tot stand heeft gebracht, waarin het kerkgaand publiek zich rustig onder het gehoor van den voorganger kan nederzetten.

De Roomsch-katholieken hebben hun kerkgebouw in de Buiten-Nieuwstraat. Het is bekend onder den naam van Lieve Vrouwe- of Buitenkerk, om haar bouw behoorende tot de z. g. n. hallekerken, waarin de drie beuken waaruit het schip der kerk bestaat, aIlen even hoog zijn. Zij dateert waarschijnlijk reeds uit de 13de eeuw, doch hare tegenwoordige gedaante bekwam zij eerst in 1369, toen de reeds genoemde Rutger van Keulen, die de Bovenkerk bouwde, ook de vergrooting en verbouwing van deze kerk leidde. De middenbeuk loopt uit in het koor, met een afsluiting, die even als de sacristy, een veelhoekigen plattegrond heeft. De kerk, evenals de reeds genoemde kerken in 1580 aan de belijders der Hervormde leer afgestaan, werd door toedoen van koning Lodewijk Napoleon bij zijn bezoek aan Kampen (1809) aan de R. Katholieken teruggegeven, die er heel wat aan op te knappen vonden, want zij was schrikkelijk verwaarloosd in de voorgaande eeuwen. Van den vroeger waarschijnlijk forschen en fraaien toren was zelfs niets meer over dat op dien naam aanspraak maken mocht. Nadat hij in 1607 gedeeltelijk instortte, waarbij ook de kerk zelve leed, duurde het tien jaren, eer deze, en twintig jaren, eer de toren weer zoo wat hersteld was.
Maar nog eens twintig jaren later begon de toren te verzakken, en het was de reeds genoemde architect De Jonge, die hem in den goeden stand terug bracht (1683). Van een eigenlijken toren is echter geen sprake meer: de lage stomp, die slechts even boven het dak der kerk uitkomt, mist elke aanspraak op dien naam. Eerst in het voorgaande jaar is de restauratie der kerk, op initiatief van haar kunstlievenden pastoor Gerritsen, krachtig ter hand genomen onder leiding van den architect Herm. Kroes van Amersfoort, en inzonderheid de aangebouwde kapel ten westen van het koor heeft in die vernieuwing gedeeld. De oude pleisterlaag der muren is verwijderd en op de nieuwe bepleistering is fraai laat-Gothisch muur- en gewelfbeschildering aangebracht door de kerkschilders Waterkamp van Zwolle en Goossen te Kampen. Boven de deur, die tot het hoogaltaar toegang geeft, zijn op een banderol de namen van de patrones der kerk en van den Bisschop aangebracht. Een en ander maken een aangenamen indruk, zoodat een bezoek aan deze kerk zeer is aan te bevelen.

Nog een kort woord zij gewijd aan de drie kerkgebouwen, die heden ten dage de in Kampen talrijke Gereformeerden voor hun godsdienstige samenkomsten bezigen, n.l. de Burgwalkerk , de Hagenpoortkerk en de Nieuwe Gereformeerde kerk op den hoek van de Broederstraat en de 3de Ebbingestraat.
De Burgwalkerk is gebouwd op de plaats waar vroeger een voornaam heerenhuis stond, bewoond door den predikant Dr. J. J. Rambonne, welk huis in 1875 overging in handen der Christelijk Gereformeerde gemeente voor de som van f 20.000. Het is een breed gebouw, met van binnen drie galerijen, maar heeft geen architectonische waarde.
Klein als bijna overal waar velen in 1834 en 1835 de Ned. Herv. Kerk verlieten, omdat in deze niet meer de hand gehouden werd aan de aloude belijdenis, was ook in Kampen de schare, die zich van het groote Kerkgenootschap afscheidde, doch zij nam spoedig in aantal toe, maar in de beroering dier tijden ontstonden er lichtelijk weer andere stroomingen, hetgeen te verklaren is uit het feit dat het z.g.n. kerkrecht sinds langen tijd niet meer gehandhaafd en daarom ook niet meer bekend was. Toen nu sommigen - en daaronder vele eenvoudige menschen - poogden dat recht weer in eere te herstellen, bleek alras dat de inzichten en de toepassing daarvan nog al eens sterk uiteen liepen en dat gaf dan weer botsing tusschen de broeders onderling. De Kamper gemeente ontkwam ook niet aan dit proces; na kort bestaan der gemeente ging een gedeelte onder ouderling Hoksbergen op zichzelve staan, terwijl het andere deel zich voegde in het kerkverband der Christ. Afgescheiden kerken. Zij beriep tot haar eersten leeraar den zoon van den eersten afgescheiden predikant in Nederland, Ds. H. de Cock Jr., dezelfde die later aan de Theologische School als docent is werkzaam geweest. Snel was de toename der gemeente: telde zij in 1851, het jaar der scheuring, nog maar 19 leden, heden ten dage is dit getal, ook door vereeniging met de z.g.n. doleerenden of Nederd. Gereformeerden in 1895, gestegen tot pl.m. 5000. De laatstgenoemden brachten hun eigen kerk mede, n.l. die aan de voormalige Hagenpoort, aan het einde van de Oudestraat, welk gebouw in 1891 tot zijn tegenwoordige gedaante is verbouwd. Voor het genoemde groot aantal leden was evenwel een derde kerkgebouw dringend noodig: de kerkeraad besloot tot den bouw, verkreeg grond aan de Ebbingestraat en stichtte er de nieuwe kerk met 1280 zitplaatsen voor eene som van f 40.000. Den 19en April 1911 werd de kerk in gebruik genomen met eene rede van Ds. G. Elzinga.
De kerk is in modernen stijl gebouwd, met ramen van gebrandschilderd glas; het gezicht op den kansel en de acoustiek zijn goed. Zij heeft centrale verwarming en maakt ook uitwendig een aangenamen indruk. Een nieuw orgel is in aanbouw, zoodat weldra aan alle eischen voor een doelmatige inrichting van zulk een gebouw zal zijn voldaan. En dat de offervaardigheid en het prijs stellen op een vaste plaats in de kerk steeds toenemende zijn, mag wel blijken uit het feit, dat de gezamenlijke opbrengst der verhuurde zitplaatsen in de drie kerkgebouwen de som van f 7200.- beloopt. De Doopsgezinden hebben een kerkgebouw aan den Broederweg, op den hoek van de Groenestraat, oorspronkelijk de Kloosterkerk der Zwarte- of Cellezusters; de Lutherschen een op den Burgwal bij de Nieuwe Markt, terwijl de Israëlieten hunne synagoge hebben aan de IJsselkade.

Wij hebben straks in 't voorbijgaan genoemd de Theologische School der Geref. kerken. Dit gebouw is gesticht in 1870 op de Oudestraat, dicht bij de Sint Nicolaas- of Bovenkerk, doch de school zelve dateert van 1854. In deze inrichting worden leeraars opgeleid voor de Geref. kerken in Nederland; zij staat onder direct toezicht dier kerken en er wordt onderwijs gegeven door vier hoogleeraren en drie lectoren. Vóór 1894 vond de vorming van a.s. leeraars zoo goed als geheel aan deze school plaats, doch in dat jaar liet men de z.g.n. literarische opleiding los, deze werd toevertrouwd aan een Gymnasium en de School gaf alleen theologisch onderwijs.
De stichting der Vrije Universiteit op Geref. grondslag in Amsterdam, aan welke ook a.s. leeraren worden opgeleid, heeft naar de meening der kerken, het bestaan der Theol. School nog niet overbodig gemaakt daar de V. U. niet van de kerken maar van eene Vereeniging voor Hooger onderwijs uitgaat. Nu, de Kampenaars zullen de school ook wel niet gaarne uit hun midden zien heengaan, zij draagt tot den bloei van Kampen niet onbelangrijk bij. Bij het 40-jarig bestaan bood de burgerij als feestgave een fraaie boekenkast voor haar vrij rijke bibliotheek aan, vervaardigd naar een ontwerp van den heer E. D. J. de Jong Jr. door den meubelmaker Engelen. Het uiterlijk van het gebouw biedt geen architectonisch schoonen, maar toch wel een om zijn netheid en regelmaat frisch aandoenden aanblik; van binnen is het, inzonderheid na de verbetering en vergrooting van 1894, doelmatig voor het gebruik. En dat is toch wel het voornaamste.

Aan

Stichtingen van Weldadigheid

is Kampen lang niet arm. Daaronder zijn te rekenen het Grootburger weeshuis aan den Cellebroedersweg, het Burgerweeshuis op den hoek van Vloeddijk en Brigittenplein; het Ziekenhuis aan het eind van den Vloeddijk hoek Molenstraat, dat echter weldra door een nieuw gebouw, waarover straks meer, zal worden vervangen; het Proveniershuis aan den Burgwal, voor bejaarden in 3 klassen verdeeld, al naar gelang zij geheel kosteloos verzorging ontvangen of meer of minder zelven daartoe iets bijdragen; het BestedeIingenhuis der Ned. Herv. gemeente, staande in de 3e Ebbingestraat; het R. K. Weeshuis in de Boven Nieuwstraat ; de z.g. Bethlehemsvergadering in de Buiten Nieuwstraat, staande onder het Burgerlijk Armbestuur, en dienende om gratis huisvesting aan behoeftige weduwen te verleenen. Een relief aan den gevel vertoont het bezoek van de herders aan den stal van Bethlehem en een opschrift "In Bethlehem 1631" geeft het jaar der stichting aan. Meer dergelijke "vergaderingen" geven allen getuigenis zoowel van den weldadigheidszin onzer voorouders, als van de zorg voor ouden van dagen, behoeftigen en beproefden.
En dat die weldadigheidszin ook bij onze tijdgenooten nog levendig is, leert ons o.m. de

Van Gelder-Stichting

aan de 1ste Ebbingestraat, door den stichter Ds. C. L. D. van Coevorden Adriani, den 7en Juni 1900 plechtig geopend en overgedragen aan den Raad der Gereform. kerk. De naam is afkomstig van schenkers eerste echtgenoote, tot wier gedachtenis de stichting is geschied. De heer v. C. Adriani, geboren 1844, laatstelijk predikant der Geref. gemeente te Baambrugge, sedert 1896 rustend, overleed in Jan. 1911 te Velp, doch ligt in Kampen begraven. Zijne edele stichting bestaat uit twee afdeelingen, waarvan de eerste dient tot opname van lieden uit den deftigen stand, van waar ook afkomstig, doch leden zijnde van de Geref. kerk, die zelven niet van middelen ontbloot zijn, doch niet geheel in hunne behoeften naar hun stand kunnen voorzien en daarom in de stichting eene vrije woning met maandelijksche toelage genieten; de tweede afdeeling herbergt personen uit den kleinen burgerstand, die minstens 6 jaar in Kampen moeten hebben gewoond en gedurende dien tijd ook lid van de Geref. kerk zijn geweest. Ook deze moeten niet geheel zonder eigen inkomen zijn, maar de eischen zijn voor hen lager, dan voor de 1ste categorie. De inwonenden behouden hunne zelfstandigheid zoo goed als ongerept.
Een tweede voorbeeld van ruimen milddadigheidszin levert ons de in aanbouw zijnde

Engelenberg-Stichting

die verrijzen zal op een opgehoogd terrein achter de Hoogere Burgerschool. Voor den bouw werd door den den heer C. H. H. A. Engelenberg te Kampen eene som aan de gemeente gelegateerd, groot tweemaal honderdduizend gulden, bestemd voor een nieuw Ziekenhuis. De Raad droeg het maken van een ontwerp op aan den architect W. Kromhout Czn. te Rotterdam en den 5en Januari 1912 is de bouw, met inbegrip van afzonderlijk keukengebouw en vrij staande barak, gegund aan den laagsten inschrijver J. H. Janssen te Velp voor de som van f 191.980. Het zal eene lengte hebben van 60, bij een breedte van pl. m. 15 Meter en de omgeving zal in overeenstemming met het gebouw worden gebracht. Het is te hopen dat het ook in aanbouw zijnde station voor de tramlijn Hattem-Kampen, dat niet ver van het nieuwe ziekenhuis, aan het begin van den IJsseldijk zal verrijzen, de voor een ziekenhuis zoo noodige rust niet al te zeer zal verstoren.

Het wordt nu tijd eens om te zien naar het gebouw waarin Kampens belangen worden besproken en behandeld door de "vroede vaderen", namelijk

Het Raad- of Stadhuis,

staande, rondom geheel vrij, op een driehoekig terrein gevormd door de Oudestraat, de Voorstraat en de Vischsteeg, zijnde de voorgevel naar de Oudestraat gekeerd. Het gebouw bestaat feitelijk uit twee gedeelten, wat den tijd der stichting betreft. Het oudere gedeelte diende in vorige tijden tot Raadhuis, het nieuwere thans tot stadhuis.

Het oude Raadhuis is omstreeks 1350 gebouwd en heeft dus een eerbiedwaardigen ouderdom. In 1543 vernielde een vrij hevige brand, door onvoorzichtigheid ontstaan, het gebouw van binnen geheel, maar de buitenmuren bleven gespaard en konden hersteld worden; dat ze stevig waren, blijkt wel uit het feit dat ze heden nog staan. Aan den voorgevel merken we o. m. op een traliewerk van gesmeed ijzer; van hier werden de gewone afkondigingen gedaan aan de burgerij; voorts zes beelden, in nissen geplaatst, die voorstellen: Keizer Karel de Groote, Alexander den Groote, de Matigheid, de Trouw, de Gerechtigheid en de Liefdadigheid. In den Schepentoren, tegen het gebouw aan staande, wordt het oude Archief bewaard, dat als van groot belang voor de geschiedenis moet worden geacht, getuige de stukken die daaruit reeds gepubliceerd zijn door den archivaris Mr. Nanninga Uitterdijk.

Het eigenlijke Stadhuis is in 1888 en 1889 verbouwd; de Raadzaal, op de eerste verdieping, bevat de portretten der prinsen en koningen uit het huis Oranje-Nassau, terwijl in de nevens de raadzaal zich bevindende kamers nog portretten zijn van Ernst Casimir en Willem Lodewijk van Nassau.

De mede op de eerste étage voorkomende Trouwzaal is versierd met imitatie-goudleeren behangsel en fijn eikenhouten ameublement. Ook is hier te zien een gobelin uit de 16e eeuw; een stuk dat algemeen geroemd wordt. Nadat wij dit en nog meer moois, te veel om alles hier op te noemen, bekeken hebben, vragen we toegang naar het oude Raadhuis en van de étage waarop wij ons bevinden, gaan we door een zware eikenhouten deur en een gang naar de Schepenzaal, die aan de wanden versierd is met oude pieken en vaandels; op den beganen vloer trekken onze aandacht oude gevelsteen en, steenen kogels en afgietsels van de zes beelden aan den gevel voorkomende; verder kunnen we hier zien oude gilde bekers en drinkhorens, opgegraven kannen e. d., benevens boeken in de middeleeuwen in de kloosters geschreven enz. De toegang tot het oud archief wordt, behalve door twee houten deuren, beschermd door een ijzeren dito, afkomstig van het in de nabijheid van Zwolle gelegen, mede door hulp van de Kampenaren, in 1362 veroverde en geslechte kasteel van Zweder van Voorst, die het den bewoners van laatstgenoemde stad zoo menigmaal benauwd maakte, doch eindelijk voor de doortastendheid van bisschop Jan van Arkel zwichten moest. Verzuim niet te bezien de zandsteenen schouw, in 1543-45 vervaardigd door den beeldhouwer Jacob Colijn van Kamerijk; het is een meesterstuk, dat schier op zichzelf een reisje naar Kampen rechtvaardigt. Nog veel meer fraais en antieks is hier op te merken: in dit opzicht spant Kampen de kroon boven Zwolle en uit alles blijkt dat de tijd, waarin "Kampens wimpels en banieren met roem langs land en zee zwierden", een glorierijke en winstgevende is geweest en dat Kampens Vroedschap in die dagen de kunst beminde en hoogachtte niet alleen, maar ook dienstbaar wist te maken aan den roem der stad.

De Nieuwe Toren, tegenover het stadhuis, bezit een buitengemeen fraai en grotesk klokkenspel. Hier in de buurt - schuin achter het stadhuis - is het in 1904 gebouwde Postkantoor met ingang aan de Oudestraat.

Eene, zelfs korte, beschrijving van Kampen, mag niet onvermeld laten het in 1850 door Koning Willem III ingestelde

Instructie-bataljon

waardoor Kampen alleen reeds in den lande bekendheid geniet. De kazerne, waarin het gehuisvest is, bevindt zich op de Oudestraat tusschen de Botervat- en de Schapensteeg. Het is een forsch gebouw met twee zijvleugels, die een breed plein voor het hoofdgebouw begrenzen, welk plein van de publieke straat is afgescheiden door een hoog, niet onsierlijk, ijzeren hek. Hoe vruchtbaar deze instelling heeft gewerkt ten nutte van het leger, kan blijken uit het feit dat door haar reeds meer dan achttien duizend jonge mannen voor den dienst als onderofficier of korporaal zijn geschikt gemaakt, waarvan een groot aantal later ook den officiersrang bij het leger hier te lande of in onze Oost-Indische bezittingen hebben verworven. Terecht mocht in 1910 het zestigjarig bestaan der Inrichting feestelijk worden herdacht, bij welke gelegenheid door den eersten luitenant J. A . H. Abeleven een Gedenkboek is samengesteld, dat voor oud-leerlingen en belangstellenden een aangenaam souvenir is aan de zoo bekende en beminde stichting.

De opleiding tot officier geschiedt in het gebouw voor den Hoofdcursus, hoek Koornmarkt en Prinsestraat. In een deel van dit gebouw logeerde in 1809 koning Lodewijk Napoleon, bij zijn bezoek aan Kampen. Dit deel maakte toen de woning uit van den Franschen predikant Serrurier. Aan deze inrichting, sinds 1877 in Kampen gevestigd, zijn in den regel ruim een honderd jonge mannen, die door militaire- of burgerleeraren bekwaam worden gemaakt voor hunne toekomstige loopbaan; o. a. heeft tot dezen behoord de bekende oud-gouverneur-generaal van Nederlandsch Oost-Indië J. B. van Heutz.
Ten bate van hen die bij het leger in onze overzeesche gewesten zullen gaan, is er door een der leeraren, den gepens. kapitein van het 0.-I. leger H. T. van IJsseldijk , sinds 1900 eene verzameling van voorwerpen, betrekking hebbende op "onze Oost", bijeengebracht, die, vroeger, op de zolders van het gebouw voor den Hoofdcursus bewaard, thans is verhuisd naar den hoek van de Nieuwe Markt en den Burgwal en bekend staat als het

Ethnographisch Museum.

Het is elken Woensdag en Donderdag des namiddags van 1 tot 4 uur voor het publiek te bezichtigen tegen een entréeprijs van 25 cents. Want niet alleen aanstaande officieren bij het 0.-I. leger kunnen hier profiteeren van het tentoongestelde, ook voor anderen die in onze overzeesche gewesten belang stellen, is hier veel en velerlei te zien wat zelfs moeilijk in andere verzamelingen van dezen aard is aan te treffen. En eigenaardig is het dat het grootste deel der voorwerpen geheel belangeloos voor het museum is afgestaan door de heeren, die vroeger hunne opleiding aan de inrichting genoten hebben.

Ons bestek veroorlooft ons niet, eene compleete opgave te geven van al het bezienswaardige, wij wijzen alleen op enkele zaken, waarvan we wel eens vaak gehoord en gelezen hebben. maar die wij nog nimmer zagen, als daar zijn: een compleeten rijstpelmolen, een Javaansch Schimmentheater, een dito huishouden, een dito bruidsbed, een exemplaar van den Koran in Arabisch letterschrift; modellen van Djambische, Athjesche en andere woningen ; Indische wapenen en koperwerk; mantels en andere kleedingstukken van vorsten en grooten, enz. Daar de ijverige directeur nog immer voortgaat de collectie te vermeerderen, kan men zeggen dat de belangrijkheid van het museum met elk jaar toeneemt en een attraction zal gaan vormen voor bezoekers der stad.
Zij die tijd hebben voor een bezoek van eenige dagen, behoeven niet verlegen te zijn met hun logies; in het gunstig bekende HoteI des Pays-Bas op den Broerweg, dat 1 November 1911 zijn 60-jarig bestaan herdacht, vinden zij alles wat een tourist maar wenschen kan. Wij twijfelen niet of deze zal, bij zijn afscheid van het in zijn kleinheid toch zooveel schoons en belangrijks biedende stedeke, de woorden des dichters tot de zijne maken:

"Zij staag U roem en bloei beschoren".

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): het eiland Urk

2011-12-28T05:02:00.000-08:00

Die in Kampen vertoeven, moeten niet verzuimen een uitstapje te maken

NAAR 'T EILAND URK,

een oasis in de waterwoestijn ; met de "Minister Havelaar" van de N. V. voorheen Gebr. de Groot, die op Enkhuizen vaart, kan men reeds te 6 ure 's morgens er heen, is er te 8 ure, en kan 's middags te half drie weer naar Kampen terug met dezelfde boot.

Sinds een tweetal jaren geeft dezelfde maatschappij des zomers dagelijks, behalve 's Zondags, met de stoomboot "Baron Rengers", gelegenheid tot een pleizierreisje naar 't eiland, vertrek van Kampen te tien ure, terug aldaar nam. 3.30. Van die gelegenheid wordt druk gebruik gemaakt, ook uit nabij gelegen plaatsen, van waaruit soms ook wel gezelschappen, vergezeld van een muziekkorps, per eigene gelegenheid het eiland bezoeken en door een muzikalen rondgang niet weinig vertier aanbrengen op het anders zoo stille eiland. 't Is misschien wel aan het meer en meer toenemend bezoek te danken dat de plaats zich, in den goeden zin des woords, begint te moderniseeren. Een krachtig bewijs daarvoor vindt men wel o.m in het feit dat op Zaterdag 9 Januari dezes jaars het eerste nommer verschenen is van de "Urker Courant, weekblad voor het eiland Urk". Volgens de aankondiging der Redactie zal het blad op politiek en godsdienstig gebied de richting volgen welke de bevolking van het eiland, met zeer weinig uitzonderingen, aanhangt, n.l. de orthodoxe richting. Door de beide predikanten van het eiland (een Hervormden en een Gereformeerden) zal stichtelijke lectuur gegeven worden, terwijl als hoofdartikelen zullen verschijnen beschouwingen en mededeelingen over maatschappelijke en plaatselijke belangen. Ook zal een plaatsje worden ingeruimd aan artikelen over opvoeding en onderwijs, over gezondheidsleer en, niet te vergeten, visscherijbelangen. Het is te verwachten dat inzonderheid de laatstgenoemde rubriek, wanneer die goed verzorgd wordt, der courant ook lezers buiten het eiland zal verschaffen, want over de visscherij op de Zuiderzee heerschen onder de belanghebbenden nog al uiteenloopende meeningen.
Een tweede bewijs van vooruitgang vinden we in het in Januari 1912 genomen besluit van den Urker gemeenteraad (voorzitter de heer burgemeester Gravestein) om het dorp geheel te rioleeren, wat eene uitgaaf zal eischen, volgens de begrooting, van f 30.000, waartoe het Rijk eene subsidie van f 10.000 verleent. Ja, de tijden der afzondering beginnen te verdwijnen, dank zij inzonderheid de snelle toeneming der middelen van vervoer.

De tocht van Kampen door den Ketel naar de Zuiderzee duurt een half uur, maar is volstrekt niet vervelend, aangezien de oevers veel groen, riet, vee en bouwhoeven te zien geven, behalve op 't laatste gedeelte, waarin wij tusschen de ver in zee uitloopende pieren of dammen varen. Korten tijd na het verlaten van de Ketel, zien wij aan onze rechterhand een smalle strook grond boven het water uitsteken. Dat is het eiIand Schokland, waarop de drie buurten Ens of Zuiderbuurt, Middenbuurt en Emmeloord, met haven, duidelijk kunnen worden onderscheiden. Eene bevolking heeft Schokland niet meer; dit was vroeger wel het geval. In 1840 nog bedroeg het aantal bewoners 695, die leefden van de vischvangst en eene calicotweverij. Er waren toen zelfs nog twee kerken op het eiland, eene Hervormde en een R. Katholieke. Maar aangezien de Hooge Regeering vreesde dat Schokland, hetwelk veel had te lijden van hooge watervloeden en zelf geene natuurlijke middelen bezat om het leven van den mensch te onderhouden en te veraangenamen, hoe langer hoe meer voor bewoning ongeschikt zou worden, achtte Zij het raadzaam het eiland door de bevolking te doen verlaten; de meesten zetten zich toen neer in de bij Kampen gelegen buurtschap Brunnepe ; anderen verkozen Vollenhove tot woonplaats, waar zij hun bedrijf het best konden voortzetten (omstreeks 1858). Thans houden nog slechts een drietal gezinnen op Schokland verblijf, waarvan de mannen belast zijn met het bedienen van den lichttoren en het onderhoud der zeeweringen, waartoe ook nog wel arbeiders van uit Kampen of Urk gebezigd worden. Waarschijnlijk was het in oude tijden met Urk verbonden en als zoodanig één met de tegenwoordige provincie Overijssel. Schokland behoort nog tot deze provincie, maar Urk behoort tot Noord-Holland.

Anno 996 schonk Keizer Otto I, bijgenaamd de Groote, de helft van het eiland Urk aan het klooster Sint Pantaleon te Keulen. Later kwam het door een gift van Graaf Ulichman van Hameland aan het klooster te Elten en nog weer later verkregen het de Graven of Heeren van Kuinre. Herman van Kuinre, de 0ude, verkocht in 1407 zijn heerlijkheid aan den Bisschop van Utrecht, maar Urk en Emmeloord kwamen aan zijn zoon Herman, de Jonge, die in 1415 aan deze streken eenige bijzondere rechten verleende. Later werden de Heeren van Voorst eigenaren, doch bleven dit niet, daar wij vermeld vinden dat zekere Johan van de Werve de heerlijkheid in 1660 aan de stad Amsterdam overdeed, uit wier bezit het eiland Urk overging aan de provincie Noord-Holland.
Waar thans het z.g.n. Val van Urk is, stroomde vroeger de breede rivier FIevo, die, door watervloeden verbreed, eindelijk tot Zuiderzee vergroot werd. De groote catastrophe, waardoor de scheiding van het platteland plaats vond, dagteekent van het midden der 13de eeuw. Naar luid van vertrouwbare berichten moeten op den bodem der zee tusschen Urk en het vasteland meermalen boomen en palen, ja zelfs overblijfselen van kerken en andere gebouwen zijn gevonden, die gestaan zullen hebben op een plaats, Nagele geheeten, welke o. a. genoemd wordt in een brief van Paus Innocentius IV, en dateerende van het jaar 1245. In het jaar 1772 vischte men op die plek o. a. een kerkkandelaar op en zelfs later nog heeft men op den bodem der zee eene dubbele rij ondereinden van boomstammen ontdekt.

Intusschen hebben wij, al varende, Urk in het gezicht gekregen. Het ligt daar in het water als een opgeworpen ronde hoop gronds, welks hoogste punt 8 à 9 meters boven den zeespiegel uitsteekt, bedekt met kleine huizen, een tweetal kerken, een school, een vuurtoren en eenige boomen. Een kalere strook in zee uitstekend, is de algemeene weide voor het vee; op het hooge gedeelte zijn pl.m. 20 putten van zoetwater. De indruk is, hoe dichter wij het eiland naderen, bepaald préttig aandoende, vooral wanneer de zon het eiland beschijnt.
Eindelijk bereiken wij de haven. En welk eene! Ter rechterzijde van de invaart is een ruime vIuchthaven, vierkant, voor ligplaats bij stormweder, waarin wel 600 schepen kunnen geborgen worden.
Oude en jonge bewoners van het eiland zijn bij aankomst van de boot aan de aanlegplaats, hetzij om bij het lossen en laden behulpzaam te zijn of zich als pakjesdrager of gids aan de afstappende reizigers aan te bieden, hetzij bloot uit nieuwsgierigheid. Moet of wilt ge er langer vertoeven, vraag dan maar naar het hotel en café Hoekstra, daar kunt ge best een onderkomen vinden, dat u niet teleurstelt. En van daar uit kunt ge de plaats nader gaan bezien. Zij is verdeeld in Boven-, Binnen-, Achter- en Havenbuurt. De laatste is aan de Zuidzijde van het eiland. Bestrate wegen zijn er niet, dus moet ge U een weinig stof op schoeisel en kleeding laten welgevallen, maar de frissche wind, die U van rondom tegenwaait, vergoedt dat en maakt de warmte dragelijk. De kleine 2700 bewoners van het eiland zijn allen Protestant; omstreeks drie vierden er van behooren tot de Gereformeerde Kerk.
Hun ruim kerkgebouw is in 1867 vergroot, gelijk een steen in den muur van het nieuw bijgebouwde gedeelte vermeldt. Boven de deur in dit door steenen beeren gesteund en eenigszins smaller deel van het hoofdgebouw leest men: "De Heere is onze Banier". En die spreuk drukt de meening van alle Urkers uit, want zij zijn een geloovig geslacht. Hoe zouden ze anders zoo kalm en vertrouwend in hunne afzondering met blijmoedigheid kunnen leven, als de storm de wateren rondom hun stuksken grond opzweept, of als des winters het ijs in de zee hen voor korter of langer tijd van het vasteland isoleert, al zijn ze ook thans door de telefoon en de telegraaf niet geheel van de buitenwereld afgesloten. Komt hun geloof hun ook niet te stade wanneer zij op het woelig en zoo menigmaal onbetrouwbaar element hun visschersberoep uitoefenen, de ansjovis en den haring verschalkende in het zilte nat? Meer dan 250 scheepjes gaan op die vangst uit, en wanneer men die nietige vaartuigen ziet, komt men tot de conclusie dat het wel stoute zeevaarders moeten zijn die daarmede Zuider- en Noordzee durven gaan bevaren. Dat zijn ze dan ook: het Friesche bloed, durvend en onvervaard, zit er in : het is op de fiere gelaatstrekken en aan de gespierde lichamen wel te herkennen. Vermenging met ander bloed komt zelden voor: zij houden graag het ras zuiver. En evenals op andere zeeplaatsen wijkt hun kleeding niet af van wat groot- en overgrootouders droegen. Waarom ook? De wijde broek bij de mannen is doelmatig voor hen gebleken en de kleeding der vrouwen is zeker schoon te achten. Het haar dragen de vrouwen op eigenaardige wijze over het voorhoofd: en zij mogen zóó wel gezien worden met hare fijne, ja soms edele gelaatstrekken. In 't algemeen lijkt haar kleeding wel wat op die der Zeeuwsche vrouwen. De muts of "hulle" draagt in den regel een strook van fijne, meermalen zelfs Brabantsche kant, waardoor het zilveren oorijzer heen schittert; dit oorijzer eindigt aan weerszijden in een zilveren knop, terwijl het aan de zijden gesteund wordt door een gouden speld, waarmede de hul tevens strak over het ijzer gespannen wordt. Een streng kralen om den blanken hals, van achteren door een gouden slot saamgehouden, voltooit haar sieraad.

De Urker visscher is op eenige plaatsen rond de Zuiderzee een bekende figuur met zijn wijde broek, met groote zilveren knoopen of ook wel muntstukken, zichtbaar gedragen en de zilveren gespen op de schoenen. Hij is baardeloos, uit beginsel; een snor of ringbaard zal men tevergeefs onder hen zoeken. De "pet met het kwastje" begint als hoofddeksel uit de mode te raken en wordt vervangen door een karpoes, van lamshuid of schapenleer vervaardigd.

"Maar", zoo hoor ik u vragen, "is er nu behalve de menschen, ook nog het een of ander bezienswaardigs op Urk?" En ik antwoord: Welzeker ! Primo de vuurtoren; als ge gelegenheid kunt vinden er eens bovenop te gaan, zal u het uitzicht kostelijk bevallen over het wijde watervlak; op den vuurtoren kunt ge dan tevens het mistsignaal bezichtigen, al wensch ik u geen weder toe bij uw bezoek, dat het noodzakelijk zou maken, dat toestel ook te mogen hooren. Ten tweede kunt ge een bezoek brengen aan de oude maar nog sterke Nederl. Hervormde kerk, in welks schip een oud oorlogsgaljoen is opgehangen van welks herkomst men u evenwel niets met zekerheid weet mede te deelen. Ten derde is er een groote Gereformeerde kerk. De Gereformeerde gemeente dagteekent van 17 Juli 1836: den 18en Juli van het vorig jaar (1911) is haar 75-jarig bestaan feestelijk herdacht, onder leiding van haar tegenwoordigen leeraar Ds. G. H. A. van der Vegte, met eene feestrede van prof. Dr. H. Bouwman van Kampen. Ten vierde een flinke, openbare school met zoo goed als christelijk onderwijs: van bepaald neutraal onderwijs is men er niet gediend. Ten vijfde het Gemeentehuis met een schilderachtig raadzaaltje waarin de belangen van Urk's bevolking worden besproken en overwogen en waar een photo te zien is van zes Urker visschers, die in 1873 (op 17 December) 12 man van de Hamburgsche stoomboot Urania, op het rif van Norderney vastgeraakt, bij vliegend stormweer van een gewissen dood redden en deswegens door den Keizer van Duitschland rijkelijk beloond werden, terwijl eene commissie met den Prins van Oranje aan het hoofd hun een loffelijk getuigschrift uitreikte en de zes kloeke redders door de photografie aan de vergetelheid ontrukte. Een van deze zes, Evert Bakker genaamd, had het genoegen aan den prins der Nederlanden, die zooveel belang stelt in het reddingswezen, bij zijn bezoek aan Urk, op Zaterdag vóór Pinksteren van het vorig jaar, te worden voorgesteld.

Ten zesde kunt ge nog gaan zien het Urker huis van Hendrik Kramer; de van Alphen-stichting, werkinrichting voor oude visschers, die er netten breien en het gebouw van de Werkverschaffing, waar men vischkorven en manden, die zoo goed op Urk kunnen gebruikt worden, vervaardigt.

Verzuim ook niet als er gelegenheid voor is, den automatischen Vischafslag te gaan bijwonen; enkel door een knopje of schelletje doet ge uw bod, dat terstond op de plaat wordt aangewezen. Wat dunkt u: zouden de luttele uren, die ge op het eiland blijven moet, u lang vallen? Ik beantwoord bij voorbaat die vraag voor u ontkennend.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Hasselt

2011-12-28T05:00:00.000-08:00

Van Urk naar Kampen teruggekeerd, gaan we van daar weer op Zwolle terug om den anderen morgen vroegtijdig ons te kunnen begeven naar het aan het Zwartewater gelegen stedeke

HASSELT.

Hasselt behoort niet tot die plaatsen, die door den toerist op zijne reisjes door Nederland bij voorkeur bezocht worden. Waarom zou hij het ook doen? Wat er te zien is, zoo zegt hij, kan ik ergens elders ook vinden, en lichtelijk kan ik in andere plaatsen gemakkelijker komen.

Nu, daar mag iets van aan zijn, maar van Zwolle uit, is een tochtje naar Hasselt en verderop aan 't Zwartewater gelegen plaatsen werkelijk een aangenaam en gemakkelijk uitstapje. Op een mooien zomerochtend begeven we ons met de snelvarende stoomboot de Telegraaf op weg. Heerlijk schijnt de zon en verspreidt reeds vroeg warmte in de atmosfeer, die ons omringt. Maar die warmte wordt aangenaam getemperd door een flink koeltje, dat ons op het dek der stoomboot om de ooren speelt en ons opgewektheid van zin mededeelt. Al varende, verdwijnt Zwolle langzamerhand uit ons gezicht, terwijl we de oevers van het Zwartewater opnemen. Verschillende nijverheids-inrichtingen trekken onze aandacht, als houtzaagmolens, een creosoteer-inrichting, kunstmestfabriek, ijzergieterij enz. Wij varen de plek voorbij waar de Vecht in het Zwartewater uitmondt, en na een uur varens liggen we te Hasselt aan den steiger.

Behalve aan het Zwartewater, ligt Hasselt ook aan de Dedemsvaart, die door een sluis in het Zwartewater uitmondt, waardoor er veel doorvaart is van turfschepen. Die schutsluis bracht in het jaar 1910 bijna f 8000.- aan schutgelden op.

Reeds bij een eersten blik op het stedeke ziet men aan de gevels der huizen (waarvan vele uit de 16e en 17e eeuw dateeren) dat H. vroeger een welvarende plaats moet geweest zijn. Het is dan ook een gewezen Hanzestad, evenals Kampen, maar het heeft de concurrentie met deze stad, benevens Zwolle en Deventer, - de drie voornaamste plaatsen van het oude Oversticht - niet kunnen volhouden. Toch behoeft het nog allerminst tot de "doode steden" gerekend te worden. Haar nijvere bevolking vindt in scheepsbouw en kalkbranderij, een stoomzuivelfabriek "Juliana" genaamd, enz., de middelen voor haar bestaan. Een blik in de Hoogstraat doet ons bemerken dat er welvaren heerscht, al zijn de van ouds bestaande heerenhuizingen thans te bekomen voor misschien minder dan de helft van den prijs dien ze in meer groote en drukke plaatsen gelden. Voor kleine renteniers niet onbegeerlijk!

Van Hasselt is reeds sprake in de eerste helft der dertiende eeuw: in 1252 kreeg het stadsrechten van Hendrik van Vianden, 38e bisschop van Utrecht, 's lands heer. Later werd het opgenomen in het Hanzeverbond, doch omstreeks het midden der 15e eeuw reeds begon haar grootheid te tanen, en dat inzonderheid door de nabijheid van Zwolle, dat op allerlei wijze den bloei van H. zocht tegen te werken. Inzonderheid daarin moet de reden gezocht worden van de zich gedurig herhalende twisten tusschen de beide steden. Die liepen soms vrij hoog! Zoo b.v.b. in 1521, toen H., steunende op een oud recht, de Zwolsche schippers die langs de plaats voeren, dwong om aan te leggen eer zij doorvoeren. Toen besloten twee Zwolsche heeren, Joan van den Bussche en Jacob van Wijtman, ook door politieke overwegingen gedreven, de stad onverhoeds op het lijf te vallen. Zij hadden hulp gezocht en gevonden bij den hertog van Gelder, en in den nacht van 7 op 8 Juli werden de strijdkrachten in twee schepen naar H. vervoerd, terwijl reeds vooraf eenige Zwolsche burgers naar H. waren gegaan om van binnen uit de aanslagers te helpen. Doch de uitslag beantwoordde niet aan de verwachtingen: de Hasselaren sloegen den aanval af en namen de aanleggers gevangen, die slechts op hun eerewoord, dat zij nimmer, direct of indirect, wrake nemen zouden over hun ongeval, weer werden vrijgelaten.
Een rijke bron van twist sproot voort uit Hasselts voornemen om een brug over het Zwartewater te bouwen, waardoor de toegang naar de plaats voor de boeren aan de overzijde des waters gemakkelijk zoude zijn, wat niet anders dan de welvaart van H. kon ten goede komen. Bisschop David van Bourgondië gaf er in 1486 vergunning toe. Zwolle werkte het leggen van die brug onophoudelijk tegen, zoodat er voorloopig niets van kwam, maar bisschop Philips van Bourgondië - die Zwolle niet lijden mocht - gaf er in 1522 opnieuw vergunning toe en men bouwde de brug. Zwolle wist bij den Keizer te bewerken dat de brug weer moest worden afgebroken, doch in 1526 bouwden de Hasselaars er weer een. De nabuurstad ging aan 't schreeuwen, bewerende dat daardoor haar nering, koophandel, tollen en weggelden gedrukt werden ten voordeele van Hasselt, en eischte zelfs het geheele Zwarte water voor zich op; zij alleen had het recht daarin te visschen, er zwanen op te houden, enz. Maar de brug bleef voorloopig. In 1527 viel de stad in handen der Gelderschen, in 't volgende jaar veroverde de krijgsoverste Georg Schenk haar weer voor den Keizer. Maar nu gingen Hasselt's machthebbers wat ver, door de Zwolsche schippers die voorbijvoeren, aan te houden, te beleedigen, soms zelfs uit te plunderen. In 1531 beslist de Stadhouder, met de ridderschap en Steden te Vollenhove vergaderd zijnde, dat de stad Zwolle in haar recht was en H. de brug moest afbreken. Maar H. weigerde het te doen en begon den Stadhouder te bepraten, die nu de zaak in der minne met Zwolle wou schikken, maar de zaak bleef hangende tot 1539, toen de Keizer het geschil aan zijn Geheimen Raad voorlegde, waardoor eindelijk (de Geheime Raden schijnen toen ook al niet hard gewerkt te hebben), den 13en Juli 1545, de zaak in het nadeel van Hasselt beslist werd door de Landvoogdes Maria, te Zwolle vertoevende; terwijl er bijgevoegd werd dat het leggen van een brug "over die Rivire genoempt Swarte Water", alleen toekwam aan den Keizer en zijne nakomelingen. Eerst in 1828 bekwam Hasselt de zoo zeer gewenschte vergunning weer van Koning Willem I en de brug is sedert gebleven en onder het bestuur van den burgemeester Jonkheer van Nahuijs is zij vernieuwd en heeft naar hem den naam van Nahuijsbrug ontvangen. Zij is nog steeds de trots der Hasselaren.
In het midden der 17de eeuw was er formeel oorlog met Zwolle welker inwoners den toevoer van levensmiddelen en handelswaren beletten door bij Zwartsluis een gewapend schip te posteeren, terwijl zij van den dijk van den polder Mastenbroek, westelijk van het Zwartewater gelegen, de stad beschoten. Toen moest H. zich overgeven en haar invloed op 's lands regeering - en daarmede ook haar welvaart - verminderde langzaam maar zeker, terwijl hare klachten onverhoord en hare pogingen om zich weer op te werken, onbeloond bleven.Onder het latere éénhoofdig bestuur des lands werden de conditiën voor Hasselt's bestaan wel gunstiger, maar nog in het begin der 19de eeuw ondervond het de tegenwerking van de genabuurde stad bij het plan tot het graven van de Dedemsvaart, die bij Hasselt zou uitmonden in het Zwartewater. De vaart echter kwam er, en nu hoopte men, nadat in 1828 ook vergunning voor de brug verworven was, dat de te leggen straatweg, die Zwolle met Leeuwarden en Groningen verbinden moest, ook over Hasselt zou gaan. Die hoop was niet onredelijk, want van oude tijden af liep de verbinding van Zwolle met Friesland en Groningen over Hasselt (ook somwijlen over Coevorden), maar de hooge Autoriteiten beslisten anders, de straatweg werd gelegd door het gebied van Staphorst en Rouveen rechtuit op Meppel aan. En dienzelfden weg volgde ook de later aangelegde spoorweg, en Hasselt bleef buiten het groote verkeer. Eerst in de laatste jaren is het uitzicht om in dat verkeer eenigermate te worden opgenomen verhelderd: de aan te leggen lokaalspoor (of stoomtram) van Zwolle op Blokzijl zal Hasselt aandoen. "De uitgestelde hoop krenkt het hart", als een oud geschrift ons leert, maar mag ons toch den moed niet benemen, en dat heeft men in Hasselt begrepen. Hasselt is een der eerste plaatsen in ons land geweest, waar een boekdrukkerij was gevestigd (van P. Barmentlo). Reeds in 1481 leverde deze drukwerken en van 1490 bestaat nog van deze pers eene verzameling van brieven van de kerkvaders Eusebius, Augustinus en Cyrillus. De bevolking, in 1825 slechts 1170 zielen tellende, bedroeg In 1894 meer dan het dubbele aantal en thans is dit cijfer 2425.

Ziezoo, nu hebben we iets van Hasselt's geschiedenis gehoord, laat ons thans iets vertellen van wat de plaats bezienswaardigs oplevert. En dan noemen we in de eerste plaats het Raad- of Stadhuis, aan de Markt; ten tweede de kerk der Hervormde Gemeente, ten derde de Heilige Stede. Het is een oud en eerwaardig gebouw, het Raad- of Stadhuis van Hasselt. Reeds in de eerste helft der 15e eeuw bestond het, want toen werden er reeds veranderingen in aangebracht. Het geheele gebouw is in twee gedeelten gesticht; het oostelijk deel is uit het midden der 16e eeuwen is fraaier dan het westelijke, het oudste. Dit gedeelte, 10 Meter lang, is van baksteen en was vroeger bepleisterd; het diende toen tot vleeschhal, thans tot secretarie. De burgemeesterskamer is in het oostelijk deel er van terwijl tusschen deze twee vertrekken in de trap en de kamer van den concierge gevonden worden. Op den overloop zijn een collectie oude wapens als haakbus- en, hellebaarden enz. tentoongesteld. In de raadzaal is een fraaie eikenhouten betimmering te bewonderen, benevens eenige schilderstukken waarvan het stuk van N. van Galen, eene terechtstelling voorstellende, wel het meest de aandacht trekt. Ook vindt men er een portret van Prins Maurits, naar Mierevelt en een gezicht op Hasselt, van den Veerweg gezien. In de ramen merkt men op het wapen van Overijssel en dat van Hasselt.

Niet ver van het stadhuis bevindt zich de Hervormde kerk, ook min of meer gerestaureerd, maar niet zoo doelmatig en oordeelkundig als het Raadhuis. De kerk, welker stichting opklimt tot het jaar 997 en toen den H. Stephanus toegewijd, heeft een fraaien preekstoel en sierlijke kroonluchters. Stevige en toch slanke pilaren steunen de met bogen en rosetten versierde gewelven, en het penseel van den schilder heeft zich hier ook niet onbetuigd gelaten.
Ook de Katholieke en Gereformeerde inwoners hebben hunne doelmatig ingerichte gebouwen voor de uitoefening van hunnen godsdienst: de plaatsverhuring in de kerk der laatstgenoemde gemeente bracht in 1911 de som van f 1600.- op, wel een bewijs dat zij mag meetellen. Maar wat inzonderheid in de laatste jaren Hasselts naam op veIer lippen heeft gebracht, en bezoek van duizenden vreemdelingen heeft uitgelokt, dat is de z.g.n. "HeiIige Stede", die, hoewel deze naam van later dagteekening is echter reeds in 1220 bestond als Sacramentskapel, gebouwd door den Bisschop van Utrecht, "als uitboeting eener heiligschennis, op deze plaats gepleegd". De daar, volgens de overlevering, plaats gegrepen mirakelen trokken eene menigte bezoekers, die niet nalieten bij hun vertrek rijke giften achter te laten en de pauselijke legaat Nicolaas de la Cusa , in ons land gezonden door Paus Nicolaas V, om de misbruiken en zedenverbastering in de kloosters tegen te gaan, verbond aan het bezoeken der kapel een aflaat van 100 dagen (1451). Voor de curiositeit lasschen wij hier in de oudste oorkonde der "Heilige Stede", dagteekenende van het jaar 1328.

“Johannes door de genade Gods Bisschop van Utrecht. Ter algemeene kennis zij gebracht dat, daar de Allerhoogste in zijne onuitsprekelijke goedheid, en in den gloed zijner uitnemende liefde, waarmede Hij ons zoozeer heeft liefgehad, dat Hij den tijdelijken dood voor ons wilde ondergaan - zich gewaardigt, om dag aan dag door talrijke wonderen welke overal over geheel de wereld geschieden ter eeuwige glorie uit te noodigen - wonderwerken, welke Hij niet slechts in grooten getale en verscheidenheid in zijne Heiligen, maar ook in zich zelf, dat is in het Allerheiligste Sacrament van zijn Lichaam en Bloed, binnen de grenzen van het Kerspel Hasselt, ter plaatse, waar eene door Ons opgerichte kapel staat, keer op keer wrocht, welke Hemelsche teekenen een drom van Geloovigen voortdurend uitlokt deze plaats te bezoeken, ten einde door hunne gebeden, offergaven, aalmoezen en andere godvruchtige werken, aan God den cijns hunner aanbidding te brengen, zoo is het dat Wij, verlangende dat deze plaats of kapel den verschuldigden eerbied ontvange, en door de Geloovigen met onverflauwden ijver worde vereerd, aan allen die, na een rouwmoedige Biecht te hebben afgelegd, uit godsvrucht, of bij gelegenheid eener bedevaart of bidgang deze kapel zullen bezoeken; zoo ook aan hen, die er de Heilige Mis of andere goddelijken Dienst bijwonen, of in hun sterfuur een deel hunner nalatenschap aan de kapel vermaken; ook aan hen, die tot den bouw, het waslicht, de kerkgeraden en andere benoodigdheden der kapel de behulpzame hand leenen, zoo dikwijls zij de bovengenoemde godvruchtige werken of een derzelve zullen gedaan hebben, in den naam der goddelijke Barmhartigheid, vertrouwende op de verdiensten en voorspraak van de Allerzaligste Moeder Gods Maria, de Heilige Apostelen Petrus en Paulus, en den Heiligen Martinus, onzen glorierijken Patroon, goedgunstig een aflaat van 40 dagen verleenen. In oorkonde der waarheid is ons zegel aan dezen brief gehangen.
Gegeven op ons slot te Vollenhove, in het jaar onzes Heeren dertien honderd acht en twintig, op den sterfdag van den H. Martinus, Belijder."
Voor getrouw afschrift en vertaling, J. R. VAN GROENINGEN, PASTOOR.

Van de oude kapel zijn nog eenige bouwvallen te zien, verborgen echter onder een luik. Is men dit gepasseerd dan ziet men een fraai prieel, waarin het altaar, met het opschrift : Miserorum et affectorum Asylon, d.i. "Toevlucht voor ellendigen en bedroefden". In 1582, toen de Hervorming zich overal had baan gebroken, werd de Heilige Stede gesloten, hare goederen verbeurd verklaard en in 1592 werd de kapel voor afbraak verkocht. Eerst driehonderd jaren later werd de plaats waar zij gestaan had, teruggekocht en langzamerhand aan alles weer de hand ter herstelling en verfraaiing gelegd. In 1911 is zelfs een ruime veranda opgericht waarin plaats is voor pl.m. 600 personen, die de predikaties en zanguitvoeringen op die wijze op hun gemak kunnen volgen. De werkzaamheden worden besloten met een processie door den tuin, waaraan soms meer dan tweeduizend personen deelnemen.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Zwartsluis

2011-12-28T04:58:00.000-08:00

Maar het wordt nu tijd van Hasselt afscheid te nemen. Nog even het fraaie plantsoen omgewandeld en ons verfrischt in het hotel Rozendal, en wij zoeken de aanlegplaats der booten weer op, om ons te laten vervoeren naar het op een uur afstands gelegen

ZWARTSLUIS.

Met een der bootjes "Zwartewater" of "Telegraaf" zijn wij er in een half uur. Het eerste dat wij opmerken is de inderdaad geriefelijke haven, waarin tal van schepen een lig- en losplaats kunnen vinden.
Volgens Dr. H. Blink is Zwartsluis eene nederzetting, ontstaan op de plek waar het Meppelerdiep door een sluis, de z.g. Arembergersluis, (aldus geheeten naar den stadhouder graaf van Aremberg, die omstreeks 1560 ook de Arembergergracht in noordelijke richting graven liet) uitmondt In het Zwartewater. "Zwartewatersluis" werd vervolgens "Zwartsluis". Ziedaar de naamsafleiding.

De tegenwoordige schutsluis dateert van 1826 en dient ter vervanging van de vroegere z.g.n. boksluis, d.w.z. alleen geschikt voor bokken of platbodemvaartuigen. Nog een gelegenheid voor de schipperij om uit het Meppelerdiep in het Zwartewater te komen, biedt de Staphorster sluis aan de Nieuwesluis, doch sinds de groote schutsluis is daargesteld, wordt van de andere veel minder gebruik gemaakt. Men krijgt eenig denkbeeld van de door de scheepvaart te voorschijn geroepen drukte, als men weet dat er jaren zijn dat er 18000 schepen door de sluizen passeeren.

De bevolking houdt zich bezig met scheepmakerij en kalkbranderij, en handel in turf. In 1825 telde zij 2500 zielen, in 1840 omstreeks 3650, die in 1910 tot 3700 waren aangegroeid. Er is dus wel vooruitgang te bespeuren, die gewis nog toenemen zal nu de N. C. S. M., die den spoorweg Zwolle-Blokzijl zal exploiteeren, haar besluit heeft te kennen gegeven haar hoofdkantoor daartoe met remise en reparatie-inrichting in Zw. te willen vestigen. Geheel van industrie ontbloot is Zwartsluis niet. De fabriek "de Volharding" van den heer R. Buisman is om haar "gebrande suikerpoeder", die aan de koffie een prachtige kleur bijbrengt, ja,dit smakelijk vocht, als surrogaat zelfs vervangt, alom in den lande bekend.

Behalve zijn doelmatige haven biedt Zwartsluis niet veel bezienswaardigs: toch doet de plaats niet onaangenaam aan. Zij is in het bezit van eene ruime Hervormde kerk, vroeger een R.K. kapel, in 1604 herbouwd en in 1649 en 1743 aanmerkelijk vergroot. In 1849 schonken de burgemeester J. van Setten en zijne echtgenoote Hilligje Hartgers, bij gelegenheid hunner 25- jarige echtvereeniging, aan de kerk een fraai bewerkte zilveren schenkkan ten gebruike bij het H. Avondmaal.

De gemeente telt ongeveer 1600 leden, doch grooter is het aantal der tot de Gereform. kerk behoorende, n.l. bijna 1850. Deze bezitten sinds 1888 op het Singel een fraai en doelmatig ingericht kerkgebouw, waarin de vaste zitplaatsen in 1910 de kapitale som van ruim f3500 aan huur opbrachten, terwijl het gelijksoortig bedrag in de Hervormde kerk nog geen f 1300 beliep.

De lagere landen langs het Meppelerdiep, die veel voor hooiland gebruikt worden, hebben bij Westelijken of Noordwestelijken wind spoedig last van overstrooming. Wanneer de tijd van den hooioogst dáár is, heerscht er op deze landen van den vroegen morgen tot den laten avond een overstelpende drukte. Voor een langer verblijf dan een heelen of halven dag kan men uitstekend terecht in het hotel Schrijver, niet ver van de Aremberger schutsluis gevestigd.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Genemuiden

2011-12-28T04:56:00.000-08:00

GENEMUIDEN.

Van Zwartsluis door het Buitenkwartier (een knappe straat) wandelen we den dijk op naar Genemuiden. We kunnen er varend ook komen, maar die van een frissche wandeling houdt van niet meer dan drie kwartier, verkiest wellicht dezen korten afstand per pedes apostolorum af te leggen. Bij de Noord slaan we linksom en komen dan weldra aan het pontveer waar we over het Zwartewater gezet worden om in Genemuiden te komen. Dit veer bracht bij de laatste verpachting (in 1911) voor den tijd van 3 jaren de som op van f 869.- jaarlijks.
De plaats doet niet onaangenaam aan en heeft de meeste huizen aan de havenkom. Zij telt tegenwoordig plus minus 3000 inwoners, in 1840 was dit getal nog geen 2000 en in 1825 maar een goede 1300. Er is dus vooruitgang te bespeuren. Jan van Nassau, 39ste bisschop van Utrecht, gaf de plaats, dicht bij den mond van het Zwartewater verrezen, in 1275 stadsrechten. Nog in de 14e eeuw was het versterkt, en had twee poorten. Het is voornamelijk de fabricatie van en handel in matten en hooi, waarin de nijvere bevolking de bronnen van haar bestaan vindt. Behalve de bekende rolmatten legt men zich thans ook toe op het maken van matten van gekleurde biezenvlechten, die als vloerbedekking in serres en veranda's gereeden aftrek vinden. In het linoleum vindt de mattenindustrie echter een zwaren concurrent. Komt men er in den nazomer, dan liggen de straten, wegen en bruggen dik met biezen overspreid, die ter nauwernood een doorgang voor menschen en rijtuigen vrij laten. De biezen moeten droogen en vele nijvere handen staan gereed ze, als ze goed zijn voor het doel, tot matten te verwerken.

De biezen groeien in groote hoeveelheid in de ondiepe kustzee ten Zuiden van het Zwolsche Diep. De biezengroei, zegt Dr. Blink, houdt het slib tegen en hoogt aldus den bodem op, waarin dan weer lies en riet kunnen groeien. Het riet groeit nabij het land.

Het Zwolsche Diep is een vaargeul tusschen twee ongeveer een uur lange dijken en vormt even als de Ketel bij Kampen, een weg voor de schepen naar de Zuiderzee. Aan het eind van den Zuidelijken dijk woont de wachter, die voor de vuurbaak zorgen moet, in een huis dat den naam van Kraggenbrug draagt. Daar is ook een noodhaven waarvan de schepen bij stormweer gebruik kunnen maken om zich te bergen.

In 1539 beklaagde de stad Zwolle zich dat de Genemuiders hunne vischrechten op het Zwartewater verkortten door, zoo men zegt op last van den Stadhouder, te bepalen, dat aan niemand eenige visch mocht verkocht worden, voordat de bezetting en inwoners van Genemuiden genoegzaam voorzien waren.

Dergelijke twisten moeten ook reeds in de 15de eeuw hebben plaats gegrepen en schijnen later bijgelegd te zijn door tusschenkomst van de Staten van het Opper- en Nedersticht. In 1540 bekwam Stadhouder Georg Schenk in een gevecht bij deze plaats, een musketschot dat hem zijn leven kostte. In 1572 maakte de Graaf van den Berg zich zonder tegenstand meester van de stad. In 1606 smeedde Spinola een aanslag om Genemuiden in te nemen. Meermalen is Genemuiden door brand verwoest, o. a. in 1625, in 1698 en 1738. Of dit te danken is aan de groote hooibergen die, vooral in de straat achter de havenkom, in groot aantal, doch veel te dicht bij de huizen, zijn gebouwd, is wel waarschijnlijk te achten. In 1868, op 11 en 12 Maart, werden niet minder dan 140 huizen en 39 hooibergen een prooi der vlammen. Inzamelingen vonden vrij algemeen plaats om de bewoners eenigszins in de geleden schade tegemoet te komen; op de puinhoppen van de verwoeste stad verrezen nieuwe woningen, die aan de plaats het tegenwoordige nette aanzien geven. Gelukkig werden bij den grooten brand het fraaie stadhuis en de Hervormde kerk gespaard. Dat er veel liefde voor den godsdienst heerscht, kan blijken uit het feit dat de verhuring van zitplaatsen in laatstgenoemde kerk voor 1911 ruim f 2000.-- opbracht. Ook de Gereformeerden hebben hier een alleszins net kerkgebouw.

Na nog vermeld te hebben dat men in Genemuiden, dat bij storm uit het N.W. somwijlen veel last van het opgezweepte water hebben kan, den strijd tegen den waterwolf niet opgeeft, blijkens een raadsbesluit van 8 Febr. 1911 om het geheele biesveld der gemeente in te dijken, waardoor men een polder van ongeveer 40 Hectaren land aanwint, verlaten we de plaats om naar Zwartsluis terug te keeren, en ons van daar per diligence te doen vervoeren naar Vollenhove.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Vollenhove

2011-12-28T04:53:00.000-08:00

VOLLENH0VE.

We kunnen deze plaats, wanneer men van geen fiets of rijtuig gebruik maakt, niet wel anders bereiken. Tweemalen per dag rijdt dit voertuig van Zwartsluis in aansluiting met de van Zwolle komende stoombooten "Zwartewater" en "Telegraaf". Wanneer eenmaal de spoorweg Zwolle-B1okzijl zal gereed zijn - en 't staat er goed voor nu - zal ook Vollenhove uit haar betrekkelijk isolement worden verlost. De afstand van Zwartsluis is twee uur in N. W. richting. Het is gebouwd aan den oever van de Zuiderzee en telt 1675 inwoners. Het de plaats aan drie zijden omgevende Vollenhove komt reeds in de 10de eeuw voor in de geschiedrollen onder den naam van Fulnaho, later Volno, door Keizer Otto I aan de kerk van Utrecht geschonken. De bisschop Godfried van Rhenen stichtte er in 1165 een kasteel, op de plaats thans nog als ‘het Fort’ bekend en van dit vaste punt poogden latere bisschoppen immer hun gezag naar het noorden uit te breiden, wat hun nog al wel gelukte. Zoo verkregen zij in 1407 de heerlijkheid Kuinre en in ’t volgende jaar de kerspelen IJsselham, Paaslo en Oldemarkt, die vroeger tot het Friesche gebied behoorden.

Bisschop Jan van Arkel gaf aan V. in 1354 stadsrechten. Daar het bisschoppelijk gerechtshof hier werd gevestigd, bouwden verschillende edellieden hier en in den naasten omtrek hunne burchten, die met het bijbehoorend land ‘havezathen’ genoemd werden. Zoo had men hier de Haere, Cannevelt, Marxveld, Nijerwal, Oldhuis, Rhemershuizen, Westerholt; op eenigen afstand Toutenburg, Bentheim en de Oldenhof. Niet ten onrechte noemt men deze streek dan ook ‘het land der havezathen’. Enkele namen dezer huizen leven tot op heden voort, doch de meeste der vroeger zoo hechte gebouwen zijn verdwenen. Het slot Oldhuis of Oldehuis, dat meermalen den Bisschoppen van Utrecht tot een verblijf strekte, is in 1854 door het Domein voor afbraak verkocht. Slechts de slotgracht bij de haven is nog aanwezig. Op de boschrijke buitenplaats Old-Ruitenborgh, even buiten de stad, kan men op een met dicht hout begroeid eilandje de overblijfselen vinden van twee ronde hoektorens; dat is alles wat er rest van het vermaarde kasteel Toutenburg.
‘Sic transit gloria mundis’, kan men hier wel uitroepen. De glorie is verdwenen : zelfs het houten bruggetje waarover men vroeger het eilandje bereikte, is den weg van alle hout gegaan, zoodat men een vaartuigje benutten moet om de plaats te bereiken. Toch wil men nog niet al het oude prijsgeven aan den vernielenden tand des tijds. Op aansporing van den bekenden Rijksadviseur voor het behoud en de restauratie van oude historische gebouwen, vooral ook kerken, den heer F.A. Hoefer te Hattem, is men thans bezig met het antieke kerkje in de buurt van Oldruitenborgh van de sporen der vergankelijkheid te herstellen. De bestaande zoldering wordt afgebroken zoodat het eikenhouten boogvormige plafond, dat reeds van den jare 1200 dateert, te voorschijn komt.

Het voornaamste kerkgebouw is de Margaretha- of Bovenkerk, op korten afstand van de zee. Van de talrijke geslachtswapens op de grafstenen der oude familiën, die hier hun laatste rustplaats vonden, is niet veel meer over. De meesten zijn in de Franschen tijd, zoo vijandig tegenover al het adellijke, vernield of beschadigd, doch een goede genius heeft gewaakt over den steen der familie Sloet, zoo gezien in Vollenhove, die een plaats gekregen heeft in den muur der kerk, waar hij nu den bezoekers de gebeeldhouwde en beschilderde wapenschilden van het oude geslacht vertoont. In deze kerk is in 1540 begraven de bekende krijgsoverste Georg Schenk, die bij Genemuiden gewond werd.Behalve de beide genoemde kerken is ook het Raadhuis een bezienswaardig gebouw met zijn antieken gevel en zijn toren, staande op het Kerkplein. Gelijkvloers is het huis een herberg, naar den kant der zee uitgebouwd, waar men een schoon vergezicht heeft op de zee, en tot aan Blokzijl. De bestrating laat wel wat te wenschen over, doch wanneer eenmaal de spoorweg meer leven en vertier zal aanbrengen, zal hierin wel voorzien worden.

Vollenhove bestaat hoofdzakelijk van de visscherij; haar vloot bestaat uit een honderdtal schokkers, waarmede de koene visscherlui de bot en ansjovis uit de Zuiderzee halen. Grooter schepen dan deze schokkers kunnen in de zeer ondiepe haven, die er met de jaren niet beter op wordt, geen plaats vinden. Ook de veeteelt is hier niet onbelangrijk.

Na nog vermeld te hebben dat Vollenhove de geboorteplaats is van den rechtsgeleerde A.J. Cuperus, en dat men er in het hotel Seidel zeer goed logeeren kan, willen we nog iets mededeelen over het Ambt-Vollenhove. Dit bestaat uit de gehuchten Barsbeek, Heetveld, Sint Jansklooster, Groot Leeuwte, Lifte of Klein Leeuwte, de Dune of den Duin, Kuinderdijk en Baarlo. Deze buurtschappen leggen zich met goed gevolg op de veeteelt toe. Het kanton Vollenhove was vroeger vermaard om de z.g.n. blokzijler of blauwe katten, die nergens elders gevonden worden, maar gewichtiger was het om het klooster van de 3e Orde van Sint Franciscus op Sint Janscamp gesticht door den blinden frater Johannes van Ommen in 1338. Na zijn dood in 1420 werd hij opgevolgd door Johannes Rees, die aan de broederschap een eigen kerkhof en vele privilegiën wist te bezorgen. Op hem volgden als geestelijke leidsman Christiaan de Zeeuw, Albert Griet en br. Thomas van Albergen, die het bestuur over de stoffelijke goederen der stichting, die vrome beschermers allengskens deden toenemen, geheel in handen der priesters wist te brengen. Hij drong bij zijne kloosterlingen streng aan op zelfverloochening en betrachting van goede werken en vond, na het klooster 38 jaar bestuurd te hebben, een rustplaats in het koor der kerk voor het altaar (1475). Een latere bestuurder, Hendrik van Stralen, deed schoone kloostergebouwen verrijzen. Na zijn dood in 1501 trad Hendrik Schimmelpenninck uit Zutphen aan het hoofd der Stichting, die het aan zijne vele deugden en vrome werken te danken had, dat hij tot Generaal-Minister der Orde werd benoemd. Hij overleed 26 april 1526 en werd opgevold door Gerrit van Epe, die den 9en Januari 1546 het tijdelijke met het eeuwige verwisselde.
De priesters uit het Sint Jansklooster waren zeer gezocht als biechtvaders, bijzonder in de vrouwenkloosters dierzelfde orde; ook zijn zij vermaard als vervaardigers van afschriften (op perkament) van missalen en solters (psalmboeken).
Mede in de nabijheid van Vollenhove was het vrouwenklooster Clarenbergh gelegen, dat in nauwe betrekking stond tot het klooster van St. Janskamp.

Geïllustreerde gids Noordwesthoek (1912): Blokzijl

2011-12-28T04:28:00.000-08:00

Geheel door het Ambt Vollenhove omgeven ligt de zelfstandige gemeente

BLOKZIJL,

ongeveer een uur gaans van Vollenhove, met een zeer goede haven aan de Zuiderzee, met vuurtoren in de zee en een schutsluis bij de stad, over welker verbetering thans nog onderhandelingen gaande zijn met Ged. Staten van Overijssel. Er bestaat eene goede verbinding per stoomboot met het nabijgelegen Steenwijk, zoodat men over deze aan den spoorweg gelegen plaats het best de reis naar Blokzijl maken of dit verlaten kan. Wanneer binnen niet al te langen tijd dit kleine maar nette stadje door den spoorweg in gemakkelijke verbinding is gebracht met de stad Zwolle, zal een bezoek er aan met meer comfort kunnen geschieden. En die gelegenheid zal reizigers en toeristenbezoek doen toenemen, terwijl de welvaart er bij winnen zal. Niet om de grootte noch om de groot- of grootschheid zal men Blokzijl behoeven te gaan zien: het is misschien de kleinste gemeente van ons land, nauwelijks 16 Hectaren groot, maar er worden pogingen aangewend het gebied der stad te vergrooten door er de noordelijk gelegen buurtschap Baarlo, thans tot Ambt Vollenhove behoorende, bij te voegen.

Het stadje telt thans een 1500 inwoners, die voor 't grootste gedeelte hun bestaan vinden in matten en biezenvlechting, ook houthandel met daaraan verbonden werkzaamheden en vischvangst. De plaats is zeer geregeld gebouwd en heeft haar ontstaan te danken aan de zijl (meest uitgesproken als ziel) of sluis, die den afvoer van het water der Steenwijker A (of Diep) naar de Zuiderzee moet regelen.

Nu vertelt de volksmond dat eertijds bij de sluis of zijl een man woonde, die "Block" heette en dat naar dezen de plaats Blokzijl genoemd werd, doch hoewel er wel voorbeelden zijn bij te brengen dat zoo iets mogelijk is (in Zwolle b.v.b. werd en wordt nog de kleine sluis, die de Nieuwe Vecht met de Wetering verbindt, Mennistesluisje geheeten naar een sluiswachter die van het Doopsgezinde geloof was), zoo wordt toch met meer grond door de wetenschappelijke onderzoekers aangenomen dat Blokzijl niet anders beteekent dan houten sluis. In deze beteekenis komt het woord zelfs meer voor in onze noordelijke gewesten.

Reeds in 1571 komt in oude stukken de naam "Bluckzijl" voor en in dien tijd omgaven nog aarden wallen de stad, die, hoe klein zij dan ook wezen mocht, nochtans belangrijk genoeg werd geacht om ze te doen versterken en in een staat te brengen dat zij zich tegen den vijand kon verweren. Aan de Noord-, Zuid- en Oostzijde had het een poort, die den vrijen toegang kon afsluiten. Den 3en Januari 1581 ontscheepte Diederik Sonoy, door de Staten van Noord-Holland naar Overijssel gezonden om hulp te verleenen aan het door de Spanjaarden belegerde Steenwijk, aan de Groote Zijl zijne soldaten en legde daar de grondslagen voor de schans. Niettegenstaande of misschien juister door den oorlog ging Blokzijl gestadig vooruit en in Januari 1590 gaf Prins Manrits aan de afgevaardigden der BlokzijIer schans, die jaarlijks verkozen werden, de bevoegdheid om administratief en besturend op te treden en verleende hun een zegel of wapen, te weten "een zilveren schild, het hoofd azuur, een gouden blok en een zwarte zijl." In 1609 ontving de schans van Prins Maurits het recht een waag daar te stellen, en zóó ontbrak er maar weinig meer om de oorspronkelijke vestiging van woningen en pakhuizen, die slechts van belang waren voor de schipperij, allengskens tot een "stad" te maken. Officieel verkreeg het dien titel eerst in 1672, het jaar waarvan de geschiedschrijver zegt dat "de regeering was radeloos, het volk redeloos en het land reddeloos". Moge het over het algemeen zóó geweest zijn, in Blokzijl betoonde men zich verre van "redeloos en reddeloos", toen er kans was om van de overheersching der Munsterschen onder commandant Twikkelo bevrijd te raken.

Zeer in 't geheim hield men voeling met verschillende Friesche plaatsen en toen dit ten slotte leidde tot een poging om de stad te ontzetten, weerden de BlokzijIers zich dapper, en verdreven den overweldiger; Twikkelo vond in het gevecht den dood en werd in het portaal der Herv. kerk begraven. Van Blokzijl begon toen de victorie! Zij was de eerste vesting die het vreemde juk afwierp. Jammer dat na dien tijd het plaatsje begon te kwijnen! De vrachtschipperij verminderde en al hielden vele kooplieden in matten en tapijten nog lang vol - tot in de vorige eeuw toe - met hunne scheepkens de wateren af te zakken en tot zelfs in Holland hunne waren aan den man te brengen, toch kon men het op den duur niet bolwerken tegen de concurrentie in de grootere plaatsen die van gemakkelijke en snelle vervoermiddelen konden profiteeren om hunne magazijnen en winkels met allerlei waar te vullen. Moge de weldra te verwachten stoomtram aan Blokzijl's welvaart ten goede komen!
Wanneer we de plaats doorwandelen, treffen ons, bijzonder op de Bierkade en in de Kerkstraat, de gevels der flinke en meestal van rooden baksteen opgetrokken huizen, goeddeels dateerende van het 2e en 3e vierde deel der zeventiende eeuw. De Hervormde kerk dateert van het jaar 1609, als blijkt uit een opschrift boven den ingang:
"Als men schreef duysent ses hondert neehen recht:
Is aan dees kerck en thorn d'eerste steen gheleght."
Uit een dergelijk opschrift leert men dat de toren in 1630 is gebouwd. De kerk heeft den vorm van een kruis, is gedekt door een houten kap met een gewelf van kraaldeel en in 1902 vernieuwd door de "ijverige bemoeiingen van Ds. M. G. Blauw". De preekstoel, van eikenhout vervaardigd, dateert van 1663 en is met keurig snijwerk in barokstijl versierd. Een houten oorlogscheepje, in de kerk opgehangen, herinnert de kerkgangers aan zijn voorganger, dat van zilver was vervaardigd, maar in 1672 door de Munsterschen werd geroofd.

En nu, veel genoegen bij een bezoek aan Blokzijl! Wij zijn aan het einde van onze tournée gekomen en zoeken onze huisgoden weer op. Die er langer vertoeven wil, al ware het slechts om van het echte HolIandsche vischvermaak te genieten, kan uitstekend logies met pension bekomen in het "Hotel Weide" van H. P. Fleur.
Wij vertrouwen dat geen enkele bezoeker, al zag hij ook de grootste plaatsen van ons land en misschien van naburige rijken, zich beklagen zal dat hij ook eens een kijkje genomen heeft in een echt Oud-Hollandsche omgeving.

Enter, een dorp van klompenmakers (1913)

2011-07-24T05:03:00.000-07:00

ACHTERGRONDINFORMATIE

H.W. Heuvel (1864-1926) was onderwijzer te Gelselaar en Borculo en werd bekend door het standaardwerk dat hij schreef over de Achterhoek dat in 1927 postuum gepubliceerd werd: Oud-Achterhoeksch boerenleven, het gehele jaar rond. Het boek werd verschillende keren herdrukt. Daarvoor had hij ook al veel gepubliceerd, onder meer onderstaand artikel in Eigen Haard.

Foto: H.W. Heuvel (1864-1926)

Sinds jaren kende ik Enter zoo'n beetje van hooren zeggen. In onzen jongenstijd zagen we soms een Enter "hoenderkremer" met zijn mars op den rug over de landwegen stappen, om bij de boeren kippen te koopen. We hadden een betamelijk ontzag voor die lui, want ze stonden in den roep, van niet "frisch" te zijn. Mijn vader haalde uit de herinneringen zijner jeugd wel eens op, dat in de jaren na 1850, toen de Rijnspoor al langs Arnhem liep, in het voorjaar heele troepen jonge ganzen over den weg langs zijn ouderhuis werden gedreven door Enter kooplui, die er zachtjes, al weidende langs de bermen, mee voortsukkelden in dagenlangen tocht naar de Rijnstad.
Later hoorden we vertellen, hoe de Enter schippers door den "Ziel" (Zijl) bij 't Westervlier (ten zuiden van Diepenheim) uit de Regge op de Schipbeek kwamen en zoo naar Deventer voeren. De grauwe balken dier oude sluis waren nog lang te zien.
Boeren, die wonen in een populieren- en wilgenstreek, verhaalden, dat ze vaak wekenlang klompenmakers uit Enter in kwartier hadden, die in de schuur heel wat boomen tot klompen verwerkten.
Ook was er menige anecdote in de wandeling van Enter paardenronselaars, doortrapt in slinksche streken, en volleerd in de kunst om oude knollen met allerlei gebreken voor goed geld te kwijten. Zoo'n heerschap verkocht eens een blind paard. De kooper, die 't gebrek niet bemerkte, vroeg: "Is hij ook schrikkerig?" Heel gevat zei de Enter: "He zunt niks" (hij ziet niets), een antwoord, dat hem schotvrij maakte voor de wet en den ander gerust stelde.
Een oud man vertelde mij eens van een boer, bij wien hij vroeger gediend had. Die boer had van een Enter handelaar een paard gekocht, waaraan hij al gauw een ernstig mankement ontdekte. Daarom ondernam hij de reis naar Enter, om het dier aan zijn vorigen eigenaar terug te brengen. Die was natuurlijk niet thuis. Zijn vrouw, ook van zessen klaar, doorzag het heele geval. Ze liet onzen vriend het paard op de deel zetten en noodigde hem naar binnen. Toen zette ze koffie, voorzag den disch met wittebrood, kaas, rookvleesch enz., en noodigde vriendelijk: "Tast toe, beste man." Maar de boer moest eerst zijn hart ontlasten en kwam er nu voor uit, dat hij een "slim" paard gekregen had en wel wou, dat de baas het weer nam. "Mien leeve man" zei de vrouw "als mien baas alle slimme peerde, die hie verköf, weer zol nemmen, dan wazzen er in Enter geen ställe genog. Et en drink en gao dan stille nao hoes."
Voor jaren kende ik een ouden Israeliet, die antiquiteiten kocht en wijd en zijd rondreisde. Hij had een fijnen speurzin voor die dingen. Die zei altijd: "Nergens vind je zooveel antieks als in Rijsen en Enter, in het laatste vooral." Hoe dat zoo kwam? Wel, de Enterschen waren van ouds schippers en kooplui; ze zwierven de wereld door, ze hadden geld in de tasch, toen het elders nog "betuun" was, en brachten gaarne wat moois voor moeder de vrouw mee. De roep over het Enter volk was niet al te gunstig: ze waren niet gemakkelijk, handig met stok en mes op bruiloften en jaarmarkten, en geestig in 't betitelen met teekenachtige bij- en scheldnamen. Dat waren mijn voorstellingen van Enter, voor ik het dorp van schippers, ganzendrijvers en klompenmakers gezien had. Het was er zoo ouderwetsch, zeide men; de losse, onverdeelde oud-Saksische huizen stonden er nog zoo aan de straat. Dat trok mij aan, maar het bleef lang een "terra incognita", waar de verbeelding vrij spel had en die zij kleurde met een romantisch licht vanwege al dat antieke, vanwege dat reizen en zwerven der bewoners meteen.

Voor het eerst zagen we Enter in het jaar 1908. 't Was bij het scheiden van den zomer, een der laatste dagen van September, maar een dag zoo zacht en vriendelijk, als alleen het najaar geven kan. We kwamen van Rijsen. De fijne morgennevel, door de rijzende zon met goudglans getint, verdween allengs en toen was de hemel zoo innig blauw, de lucht was zoo kalm en rein, de zon scheen zoo mild, dat de vogeltjes begonnen te zingen, een afscheidsgroet aan het schoone jaargetijde. Het eerste geel van den herfst lag over de lanen en bosschen van het kasteel, den Oosterhof, bij Rijsen. We kwamen over een groote heide vol bulten en gaten, het "Tichelveld", waar minstens een dozijn steenen- en pannenbakkerijen lagen. In de verte verrees de Vriezenberg, met lange dennenrijen gekroond. We zagen, hoe de steenen nog uit de hand in houten bakjes gevormd werden; hoe een oud paard, al ronddraaiend aan een boom, het rad van den kleimolen in beweging bracht. Mannen met bloote beenen in blauwe onderbroek kruiden steenen naar den oven; hun tanige gezichten deden aan turfrook denken. Hier en daar rookte een ticheloven.
't Land werd lager en malscher. Te midden van lommerrijk geboomte lag de antieke woning van Rohaan, eigenaar van een steenbakkerij tegenover en een pannenbakkerij naast het huis. Op een steen in den achtergevel was een roode haan afgebeeld, die den naam des bewoners figuurlijk voorstelde. Weer klom de steenweg, nu tegen den glooienden, vruchtbaren esch op, waar de menschen druk bezig waren met het roggeland ploegen en aardappels rooien. Daar ginder aan zijn voet lag Enter op den rand van het Reggedal. Het dorp was verscholen in het groen van vruchtboomen, eiken en linden; enkele huizen gluurden uit het geboomte; de spits der Katholieke kerk stak er boven uit; twee windmolens, aan de beide einden geposteerd, rustten nu in hun kruis, want het koeltje sliep. Op den achtergrond, naar het riviertje toe, verrezen lange popeldreven.
Men was bezig met het aanleggen der spoorbaan van de lijn Neede - Hellendoorn, boven het dorp halverhoogte door den esch. De hobbelige dorpsstraat kronkelde zorgeloos verder en wist van geen rooilijn. Aan 't Zuidereind waren al veel nieuwe huizen, prozaïsch en karakterloos als zooveel moderns, maar hoe meer we de Protestantsche kerk naderden, hoe gemoedelijker alles werd. Daar lagen de meeste huizen nog met de groote achterdeur aan de straat en aan weerskanten van het diep inspringende "onderschoer" de klompenmakerskamertjes met hun kleine ruitjes. Stapels van populieren- en wilgenstammen zag men aan de straat. In groepjes van twee of drie stonden de mannen, meest blootshoofds, buiten te "klompen" vanwege het mooie weer. Hier en daar trok de blauwe rook op uit een klein gebouwtje, waar men een vuurtje van natte doppen (boorsel uit de klompen) stookte, om de klompen te drogen en te tanen.

Daar zagen we zoo maar aan de dorpsstraat nog een los huis, uiterlijk kenbaar aan de plaats van den schoorsteen vóór op het dak. We mochten een kijkje nemen. 't Waren vriendelijke menschen, die nog zoo aartsvaderlijk met hun vee in dezelfde onverdeelde ruimte samenleefden. De bedsteden, met groene gordijnen ervoor, lagen in dezelfde rij met de koeien in den stal. Een paar antieke kisten stonden langs den anderen wand. De ijmen, voor kort van de hei gehaald, waren er naast in 't gelid gezet. We gingen even op een stoel zitten bij het schaddenvuur, midden in den keitjesvloer der woonruimte; het vlamde zoo vroolijk en de rook kronkelde omhoog in den trechtervormigen boezem. Wat een mooi uitzicht door den verweerde ruitjes der beide vensters in den “gaarden" vol vruchtboomen en sierstruiken!
Maar het mooist van al, zoo idyllisch en gemoedelijk, is de omgeving der Hervormde kerk met de pastorie ernaast, alles in schaduw van hoog geboomte. Dat kerkje met zijn witte muren en zijn torentje, dat maar even boven de zware linden uitsteekt, ligt zoo rustig in den groenen hof, door een houten hekwerk omsloten. 't Was daar zeker in vroeger dagen de begraafplaats. Hoe vredig is het daar te rusten, waar de vogeltjes in de struiken zacht een liedje zingen voor wie er slapen sinds menig jaar. Twee reusachtige linden staan als wachters ter weerszij van den ingang naar de torendeur. Voor de kerk is de Hooge Brink, een ruim plein, waar de huizen met rieten daken en diepe onderschoeren zoo schilderachtig om heen geschaard liggen. 't Was daar wonder stil en liefelijk op dien mooien herfstdag in den midden zonneschijn. Alles herinnerde aan de oude Engelsche dorpskerken met kerkhoven, die Dickens ons schilderde.

Ruim vier jaren later mochten we Enter weerzien. We kwamen er nu met den lokaaltrein Neede-Hellendoorn. Het vroeger zoo afgelegen dorp is uit zijn isolement verlost en met de groote wereld in verbinding gekomen. Dit zal tengevolge hebben, dat na korten of langen tijd al het ouderwetsche en eigenaardige zal verdwenen zijn en dat het een plaatsje zal worden als honderd andere. Ook zonder het spoor zou dat gebeurd zijn, alleen zou het proces wat langzamer gegaan zijn. 't Was nu in den opgang des jaars, in het midden van Mei, een Meimaand zoo zeldzaam mooi, dat wij haar nog lang in dankbare heugenis zullen bewaren. In 't laatst van April werden de eiken en populieren al groen, die anders niet voor half Mei ontluiken. En 't was een schoone dag meteen: zonneschijn en zoele Zuidenwind; het goud van de brem sierde wegranden en het vroolijk geroep van den koekoek klonk over de velden. Daar lag Enter weer voor ons aan den voet van zijn esch, waar de rogge in aren schoot en de aardappels uit den grond kwamen kijken. Het dorp school nog mooier weg in 't geboomte, want tusschen het eerste lentelover stak het rozerood der appelbloesems in de hoven zoo schoon af. Naar 't Reggedal toe verrezen nog de popel- en wilgerijen als destijds. Langs de straat waren al weer verschillende woningen verbouwd of vernieuwd, maar in de buurt der Openbare School en der Hervormde Kerk vonden we ons oude Enter terug, al was dan het laatste losse huis doorgetimmerd. Mijn vriend de photograaf was verrukt. Zooveel en zulke echt ouderwetsche huizen en antieke hoekjes had hij niet gedroomd.

Daar lag nog de kerk even vredig als weleer, en de hoop der lente lachte boven de graven van lang vergeten dooden en fluisterde van eeuwig leven en van een lente, nog schooner dan deze vluchtige Mei. Daar was ook de Hooge Brink, nog even aartsvaderlijk toen. We dwaalden wat af tusschen die oude huizen en - 't was of ons goed gesternte ons leidde - we vonden daar mooie punten en - wat den heelen dag goedmaakte - vriendelijke, gulle menschen. Daar woonde een bakker, die met zijn zoons druk in de weer was voor het dagelijksch brood der Enter bevolking. Een motor maalde het graan en bracht de kneedmachine in beweging, alles naar de eischen van den nieuwen tijd.

Maar daarachter was de oude tijd. Daar stond een ouderwetsch boerenhuis, dat den bakker toebehoorde en hem nu als pakhuis diende. In de keuken lag het zaad op den vloer en stonden de witte kippen- en blauwe eendeneieren in manden. Terzij vóór dat huis lag een nog antieker gebouw, een oud brouwhuis, waarop in ankers 't jaartal 1718te zien was. In den doorgang tusschen beide verhieven zich twee zware taxissen, die naar elkander neigden en er een donkere poort vormden. De een - vertelde men ons - kreeg jaarlijks bessen en de andere bloeide, d.w.z. die bracht stuifmeel voort. 't Waren dus een mannelijke en een vrouwelijke boom, die daar zoo mooi gepaard stonden. Kenden ze elkaar? Voelden ze zich tot elkander getrokken? Dwaze vraag. En toch, sinds we Fechners Nana lazen en van Haberlands onderzoekingen over de zintuigen der planten, wil het probleem van het zieleleven in boom en en kruiden ons geen rust laten. Telkens dachten we aan het verhaal van Philemon en Bancis uit de Grieksche mythologie. Voor wie het niet kennen mocht, willen we even het slot vertellen. Vele jaren hadden ze gelukkig, samen geleefd in hun hutje, arm en tevreden, en nu waren ze oud geworden met elkaar. Toen Jupiter het grijze echtpaar beloonen wilde voor de gastvrijheid, hem onwetend betoond, baden zij, dat ze als priester en priesteres in zijn tempel mochten dienen en eindelijk op één dag samen sterven, opdat ze niet het verdriet mochten hebben, dat de een den ander begraven en beweenen moest. En zie - op zekeren dag, toen ze voor de tempelpoort stonden en nadachten over het wondere in hun leven, schoten opeens wortelen uit hun voeten in de aarde en groene takken langs hun hoofden omhoog. “Vaarwel, mijn geliefde!" riepen ze elkander telkens nog toe, zoolang die metamorphose duurde. Hun vingers strengelden zich als takken ineen. Hij werd een eik en zij een linde, twee heerlijke boomen voor Jupiters tempel, onafscheidelijk in den dood, zooals ze in hun leven waren geweest.

In den gaarden - zei men ons - moesten we een kiekje nemen: van daar was het ook al eens geschilderd. En daar, tusschen de bloeiende appelboomen, waarin de vogeltjes zongen van minneweelde, werd het toestel eerst geplaatst. Straks in de vaalt vóór het taxispaar, terwijl de knecht bezig was een voer mest te laden.

Hooge bakkersmijten van takkebossen en wild uitgegroeide meidoornhagen, die pas in bloei komen, sluiten het plein aan twee zijden af. Intusschen was bij den bakker de koffie klaar en we moesten mee naar binnen. Wat een mooi stel Delftsch aardewerk stond er op het kabinet. Kunstig gewerkte merklappen in lijst en achter glas hingen aan den wand. "Alles wat adem heeft, love den Heer", lazen we op de eene. Hoe stemde ons hart daarmee in op dezen heerlijken Meimorgen. Op de andere stond: "Die in den Zoon gelooft, heeft het eeuwige leven, maar die den Zoon ongehoorzaam is, zal het leven niet zien, maar de toorn Gods blijft op hem." Het gezin behoorde tot de Gereformeerde kerk. Een der zoons vertelde ons, dat er voor een zestig jaar ook vele Gereformeerden uit Enter naar Amerika waren vertrokken, in den tijd, toen Ds. van Raalte met deze nieuwe pelgrim-vaders den exodus had geopend en een Hollandsche kolonie vestigde in de wouden van Michigan. De jonge bakker was zeer belezen. Hij kende Van Eedens “Kleine Johannes" en wist van Stijn Streuvels. Hij liet mij uit een bloemlezing een sonnet "Herfstavond" lezen en betuigde met geestdrift, dat hij haast niets mooiers kende. Niet alleen hij, maar ook zijn zuster en zijn jongere broer lazen veel, en we hadden nog lang kunnen praten over mooie boeken en beminde schrijvers. Welk een aangename verrassing, nog eens een van die zeldzame huisgezinnen te vinden, waar de krant het boek nog niet verbannen heeft. Hoe zal men zulke menschen noemen met die belangstelling voor kennis en die liefde voor het schoone? Beschaafd ziet te veel op uiterlijke vormen, ontwikkeld te veel op kennis. Het Twentsch, zooals het in Enter gesproken wordt, hoe klankenrijk het is, hoe welluidend het klinkt uit menig mond, is toch te veel natuurkind, om beschaafd te heeten. Daarbij was hier een eenvoud en natuurlijkheid, waarbij men dadelijk eigen is. Hoe vaak zoekt men die in de "geciviliseerde kringen" vergeefs!

In de buurt woonde een klompenmakersgezin. 't Was van buiten een mooi ouderwetsch huis met grauwbemost rieten dak en vooruitstekenden planken gevel. Van binnen was het heel net betimmerd en bemeubeld. Ook de merklap met het "Die in den Zoon gelooft" prijkte er aan den wand. Alweer waren het Gereformeerden en alweer trof ons de netheid en innerlijke beschaving der bewoners. Voor het huis in den gaarden was het klompenhok, waar twee flinke zoons aan het blok en den bok vol ijver boor en paalmes hanteerden. Lange risten afgewerkte klompen hingen boven hun hoofd. Hoe aantrekkelijk is zulk een eenvoudige huisnijverheid! Men kan alles begrijpen en overzien: eerst de boomstammen aan blokken zagen; dan de blokken klooven, wat een heele kunst is, om het zoo voordeelig mogelijk te doen: verder wordt de klomp eerst in het ruwe gevormd, dan uitgehold en eindelijk afgewerkt en glad gemaakt. 't Kan gebeuren met verdeeling van arbeid, maar ook zoo, dat ieder een ganschen klomp maakt. De werkman is de meester over zijn werktuig, niet een deel van de allesbeheerschende machine. Hij kan een kunstenaar in zijn vak zijn. De vader was vroeger schipper geweest. Zijn scheepje lag nog met een paar andere in de Regge, maar hij had het verkocht. 't Was gedaan met het varen. Voor een zestig jaar vond men nog over de honderd schippers in Enter, die voeren naar Friesland en Groningen, ja heel het vaderland door. Hij zelf had ook aardig wat gezien van de wereld. Hij vertelde van Giethoorn, waar hij riet geladen had en zoo meer. Sinds het verval der schipperij was het klompenmaken, dat hier al lang inheemsch was, zoo toegenomen, dat er nu over de honderd in deze industrie werkten.

Het volgende huis was uit- en inwendig echt ouderwetsch. In de keuken met haar keitjesvloer heerschte een schemerlicht vanwege de kleine ruitjes in het raam en het overvloedige lommer daarbuiten in den hof. In de open waschkamer zag men nog borden op richels langs den wand en een tinnen schenkkan als sieraden. Twee raampjes naast den haard openden kijkjes naar de deel; voor het eene lagen bijbel en gezangboek als een stil getuigenis van vromen zin. 't Mooist was de zuiderwand van de keuken, waar twee bedsteden, gescheiden door een half-cylindervormige glazenkast of pronkkast; wat terugweken achter den ruwen eiken stijl; daarboven hingen enkele schilderijtjes en een oude Friesche klok. Voor de bedsteden langs in een halfduister hoekje opende zich een gangetje een zijkamertje, waar een bedstede en een eikenhouten kist te zien waren. Een rimpelig besje van bij de negentig zat bij den haard. Ze werd onrustig bij het zien der camera; ik geloof, dat ze heimelijk bang was voor dat vreemde ding en het kostte heel wat vriendelijke overreding, eer ze kalm ging zitten, om zich dan in vredesnaam maar te laten "aftrekken". Daar is in zulke antieke huizen met hun gedempt licht en donkere hoekjes, een geheimzinnigheid, als Rembrandt zoo lief had. Daar zweeft iets onzegbaars gemoedelijks, en bij dat vertrouwelijke haardvuur voelen we iets na van de oude voorvadervereering.

In de hoven, waarop al die huizen uitzagen, was het wonder schilderachtig op dien mooien Meidag. Men zou wenschen, daar lang te mogen toeven in Arcadische rust in het lommer van linden en bloeiende vruchtboomen, bij die oude waterputten met hun wip en zwengel, tusschen al die planken gebouwtjes : een klompenhok, een ijmenschuur, een bakoven misschien. Schier overal ziet men ook zoo'n houten huisje, dat men in de stad met allerlei euphemistische uitdrukkingen als uit de verte aanwijst: geheim gemak (secreet, dat hetzelfde beteekent, is door zijn bekendheid plat geworden), No 100, W.C. dat, naar ik meen, de laatste schuilnaam is voor het salon, waar zelfs de keizer te' voet komt en geen plaatsvervanger kan sturen. We voelen ons na deze mededeeling haast bezwaard, om verder te vertellen, hoe mooi 't gezicht was op al die oude gevels en op die tuinen en akkers, waar de menschen bezig waren met boonen poten, bietenzaad leggen, en de opkomende aardappels te eggen. Twee vrouwen trokken de egge over het kluiterige land. Daarachter verheffen zich de populierenrijen als een groene, donkere muur en de eeuwig bewegelijke bladeren blikkeren en glinsteren in de zon. 't Is daar naar de Regge toe een grazige vallei, waar malsche weidjes zijn omsloten door elzengroen en rijen van slanke populieren en wilgen. 't Is er een gewemel en getril van al dat loover, een zingen en een ruizelen bij dagen en bij nachten. Het wekt een vreemde onrust in ons hart. Wat hebben die hooge trilboomen toch? Wat fluisteren en zingen ze immer door? Wat zal het hier vreemd en geheimzinnig zijn, als de avond daalt over deze dreven, zooals C. S. Adama van Scheltema zingt in "Eenzame liedjes”:

"Het ruischt in de avondstond,
Het ruischt in 't zingende verbond
Van mijn lieve donk're populieren,
Ik hoor hun koele geest
Het winderige avondfeest
Met een diepe somb're vreugde vieren."

Dat is - zegt de dichter - de adem van de Mei. Met die gedachten staren we in de ruiachende hallen van smaragd. De dichters bij Gods genade weten het.

Ginds is nog de havenkolk, waar de Enter zompen gelost en geladen werden. Het planken huisje daarbij, dat zoo aardig uitkomt tegen het bosch van jonge populieren, behoorde bij de werf, waar een schuitenmaker, die ook Schuitenmaker heette, de scheepjes op stapel zette en uitrustte voor de vaart.

In 't middaguur, toen de klompenmakers op spaanders en doppen lagen uitgestrekt voor een dutje, dwaalden we de straat af, den weg naar Wierden op. Een mooi gezicht heeft men van daar op den heuveligen esch met zijn bontgeschakeerde hellingen. Daar ligt nog een oude schaapskooi, maar geen blatende kudde huist er meer. De heischaapjes zijn ook in deze streek haast verdwenen. De weg kronkelt verder het lage land in. Snaterende ganzen weiden bij schilderachtige hofsteden.

We komen aan een Entergraven, een waterleiding, die op de Regge loost. Het vlotgras wuift zacht heen en weer in den tragen stroom. Een moeder-eend speelt er met haar kuikentjes in het lauwe water. Een lange groene weg vergezelt het beekje en aan zijn boord verheffen zich weer de trillende popels in hun licht oranjekleurig lenteloover en spiegelen zich diep beneden tegen het blauw van den hemel. 't Zijn weer reeksen van lanen, eindeloos ver. De nachtegalen zingen, de koekoek roept ergens in de diepte der groene zalen, prachtige stapelwolken als blinkende Alpenketens zijn kalm en statig langs den horizon gelegerd. 't Is in de volle weelde van Mei. Het uitzicht naar de Regge is hier ruim. Ginds moet IJpelo liggen, daar verder Enterbroek en heel ver weg, in wijd verschiet blauwen de bergen bij Goor en Markelo.
Eenzaam tusschen hoog geboomte verscholen, ligt daar menig ouderwetsche boerderij in de groene broeklanden. Weinige minuten verder stroomt de Regge onder een ophaalbrug noordwaarts. Een paar oude schuiten liggen daar nog als grijsaards op een hofje, afgedankt en invalide, mijmerend over vervlogen dagen, toen de wijde wereld nog voor hen openlag en de grauwe of witte zeilen hier dag aan dag voortzweefden over 't rivierke.
De Regge is genormaliseerd: verdiept, verbreed en gereguleerd. Dat is een heele vooruitgang voor de streek, die vroeger zoo veel van het water te lijden had. Bij wintertijd stonden vaak al die broeken en vlieren blank. Als er ijs was, kon men in de hoven van het dorp al de schaatsen aanbinden en dan rijden, zoover men maar wou. Maar het ergst waren de zomervloeden, die het slechte grasgewas geheel bedierven. Nu zal het wilde moerasland allengs herschapen worden in tamme weiden, waar de koeien volop van het echte, zoete gras zullen genieten. Toch is die verbetering gekocht met het verlies van veel natuurschoons. 't Moet er schilderachtig geweest zijn langs de Regge, toen ze nog met grillige bochten zwierde door de vlakte en het welig houtgewas langs de oevers opschoot en mooie partijen vormde, ja zich als een groene poort welfde over 't riviertje.
Met de Regge-verbetering en de herschepping der drassige weiden in milder grasland, zal ook de ganzenteelt langzaam verminderen en zullen deze grazende huisvogels wijken voor meer en beter vee. Alweer een eigenaardigheid minder. Twente was van ouds het ganzenland en vooral de Reggestreek was hun "Heimat”. Als een jong paar aanstalten maakte voor den trouwdag, toog de vader van het meisje er wel met den wandelstok op uit naar Enter en omstreken, om veeren te koopen voor het bruidsbed. En nog kan men daar hij de boeren terecht. Op geregelde tijden moeten de ganzen de pijnlijke kuur van het plukken ondergaan. Het dons vindt goeden aftrek en de pennen hebben nog waarde, al heeft een stalen instrument bij het schrijven de vlugge ganzenveder verdrongen.
't Is zoo 'n aardig gezicht, die troepen witte ganzen bij de hoeven of in de wijde groenlanden en nog aardiger, als in 't vroege voorjaar de gele kuikentjes om de moeder scharrelen. We troffen het, dat er juist dien namiddag nog drie duizend jonge ganzen door een Enter handelaar werden ontvangen. De kooien, waarin ze getransporteerd zouden worden, wachtten al op hen voor de herberg. Eindelijk, daar naderde een troep onder geleide van een man en twee jongens. De beide knapen hadden ze de laatste acht dagen op de broekvelden gehoed. Een mooi leventje: men zou er zelf haast gans bij worden. In de sprookjes onzer jeugd zagen we een schranderen ganzenhoeder of een mooie ganzenhoedster, die trouwde met een prins, maar die kinderen der verbeelding leken niet veel op deze jongens. De menschen waren zoo vriendelijk de ganzen even op den Hoogen Brink te drijven en daar werden de langhalzen voor de eerste en voor de laatste maal van hun leven gekiekt.

Want hoe jong nog, haar dagen zijn gauw geteld. Binnenkort zullen ze ergens in Duitschland of Engeland op den disch staan. We troffen een bejaard man van diep in de zestig, die al vijftig jaar aan den ganzenhandel gedaan en aardig wat van de wereld gezien had. Hij was in Londen geweest meermalen, in Duitschland tot Pommeren en Koningsbergen toe. Jaarlijks - vertelde hij - worden er vanuit Enter meer dan 50000 ganzen verzonden. In 't voorjaar zijn het jonge gansjes. Dat begint al in Januari, bereikt tegen Paschen het hoogtepunt, om dan af te dalen, maar zich tegen Pinksteren nog eens te verheffen. In 't late najaar, van St. Maarten tot Kerstmis, is de uitvoer in gang van gemeste ganzen, die o. a. in Engeland op den Kerstdisch behooren. Tegenwoordig stuurt men ook veel ganzen naar Berlijn en Rijnland, terwijl vroeger groote zendingen uit Duitschland kwamen. Vóór den tijd der spoorwegen dreef men de ganzen wel naar Rotterdam, langzaam voortsukkelend, al grazend langs de wegen en te nacht wel vrijbuitend in een mooi weidje; zoo was men weken onderweg. Ook met wagens werden ze over verre afstanden vervoerd.
't Werd later in den namiddag. De schaduwen werden langer en de omtrekken der dingen zachter. Nog eenmaal doorkruisten we het oude Enter, om al dat moois goed vast te prenten in ons geheugen. We bewonderden nog eens al die breede, rijzige linden, die de dorpsstraat sierden. Nergens zagen we er zoo veel, zoo zwaar en zoo vrij uitgegroeid. Hier waren ze niet door menschenhand verminkt of door menschenkunst tot platte schermen gefatsoeneerd.

Sta eens stil op dit pleintje en zie met ontzag tegen die heerlijke linde op achter dat oude huis, waar een jongen hij 't onderschoer staat. Op de stammen aan zijn voet zit een jong breistertje met een kleiner meisje naast zich: een jongen ligt lui languit over een stam en een kleine dreumes kijkt nieuwsgierig naar ons. 't Is een wonder der natuur, zulk een boom: zijn top is bijna eens zoo hoog als de nok van het huis. En wat een forsche, breede kruin! Als die eens vertellen kon van zijn zomer- en winterleven al de jaren van zijn aardsch bestaan! Hij heeft geslachten zien komen en zien gaan. Zoo'n dorpslinde is de verzamelplaats van jong en oud. Daar zit men te kouten op een mooien Zondagmiddag en of na volbrachten arbeid in de koelte van den avond. Om Sint Jan is er de lucht vol van den zoeten geur der lindebloesems en die blijft er zweven tot in den zoelen nacht. Menig vrijend paartje zat er bij dag in zijn lommer te koozen of 's avonds in den maneschijn.

"Ik zat met mijn beminde,
In 't lommer van de linde,
Wij zaten hand in hand."
(Uhland).

Maar de koninginnen van alle dorpslinden zijn toch de twee, die voor de kerk staan. Hun zware stammen zijn inwendig hol, maar scheuten als jonge boom en zijn uit hun ingewanden opgerezen. De overlevering gewaagt ervan, dat tusschen die beide linden eens de klokken hingen, zooals dat in vroeger tijd wel meer 't geval was, toen de klokketorens nog niet algemeen waren. Die klokken - zegt men - werden door den Munsterschen bisschop Bernard van Galen geroofd; een andere lezing is, dat ze verkocht zijn. Ze hangen nu in Feldhausen in Westfalen. Op de groote klok was het volgende opschrift:

“Ik heete de Groote Greete.
Enter hef mij laoten geeten,
Had ik mijn zuster Katriene hij de hand,
Dan kon ik scheeten (schieten) deur 't gansche land."

Men weet, dat de klokken oudtijds als levende wezens werden voorgesteld. Heel dichterlijk klinkt het niet, niet zo dichterlijk als Schillers klok met haar: "Vivos voco, mortuos plango, fulgura frango” d.i. "Levenden roep ik, gestorvenen beween ik, den bliksem verbreek ik."
Maar krijgshaftig is het in oud-Germaanschen geest. Was die zuster Katriene wellicht een kanon, uit dezelfde klokspijs gegoten? Of was ze een andere klok? maar dan heeft dat schieten geen zin.

Enter is oud. 't Wordt al in de 11de eeuw genoemd. Kerkelijk behoorde het lang tot de parochie van Rijsen. Er was voortijds een kapel, die in den Spaanschen tijd werd verwoest: ook het dorp is in die dagen in de asch gelegd. In 't begin der 18de eeuw gaf Unico van Ripperda verlof tot het bouwen van een eigen kerk in Enter; die werd in het jaar 1709 voltooid, zooals boven de torendeur te zien is, zeker op de plaats der oude kapel, waarvan de moppen (groote baksteen) er nog lagen. Gedeeltelijk werd de kerk opgebouwd van den afbraak van een oud klooster in Duitschland. De eerste predikant Mancelli preekte aanvankelijk in een schuur. Niet lang na hare stichting is deze kerk zwaar geteisterd door een geduchten brand in het jaar 1724. Onze vriend, de bakker, had een paar oude handschriften in perkamenten omslag, die ervan gewagen. Zijn voorzaten hadden zeker publieke betrekkingen in Enter bekleed; er waren tenminste ook inkwartieringsbiljetten uit den Franschen tijd en andere stukken geweest, maar die hadden de kinderen al spelend zoekgemaakt. De eene brief is van Wilhelm Bentinck, heer van Diepenheim en Schoonheeten, Landdrost van Twente en Valkenburg. Hij bevat de verklaring, dat het dorp Enter, gelegen in de provincie Overijsel, in het drostampt van Twente, door een "subite en ongelukkige" brand, door een sterken wind voortgedreven, was geteisterd. In de maand Januari des jaars 1724 waren daar 49 huizen, meest van twee woningen ieder huis, mitsgaders verscheidene schuren in de asch gelegd met alles, wat in dezelve was. De Gereformeerde kerk en de toren, die nieuw aangelegd was, was ook tot op het beschadigde muurwerk toe door den brand in onbruik geraakt, terwijl van den toren niets was overgebleven. Het schrijven vermeldt verder van "de slegte en door de brand geruïneerde toestand en onmagt der ingezetenen van hetzelve Dorp, die daar door buyten staat zijn gebracht om hun Kerk en Godshuis te kunnen herstellen en opbouwen, tenzij, dat zij daer in door hunne mededoogende Gereformeerde Christelijke geloofsgenooten met liefdegaven te hulpe werden gekomen. Tot het colligeeren waren geauthoriseerd Hendrik Grevinck, koster en schoolmeester, en Roelof ter Plickt, ingezeten, beyde van het voorn. Dorp Enter. Deze zullen naar de Hollandsche steden reizen en aan de regeering dier steden verlof vragen aldaar te collecteeren, dat meedoogende ingezetenen een bijstuyn (steun) geven, dat God hier tijdelijck ende hier naemaels eeuwiglijck vergelden zal."
Zoo kwamen de Entersche gecommitteerden ook in Amsterdam, zoo beroemd door den rijkdom zijner kooplieden en andere burgers. En ze vonden er een gewillig oor. De Magistraat voorzag hen van een aanbevelingsbrief, die aldus begint: "Burgemeesteren en Regeerders der stad Amsterdam, gezien en geëxamineert hebbende de attestatie en authorisatie van den heer Landdrost van Twente" …. Men was met stadhuiswoorden niet karig. Dan volgt een herhaling van Bentincks beschrijving van den brand en de namen der collectanten, waarna de brief voortgaat: "hebbende haer Ed. Gr. Achtb. wijders hier op ingenomen het bericht van den kerkenraad dezer stad en op de bevindingen dan, van deze zaake zo na waarheid te zijn gestelt, en op het nader verzoek de opgemelde gecommiteerden gedaan, hebben haar Ed. Gr. Achtb. goedgevonden te consenteeren - zo als consenteeren bij dezen – dat gemelde gecommiteerden binnen deze stad en jurisdictie van dien zullen mogen omgaan aen de huysen van de goede Luyden en van dezelve op het vriendelijkste verzoeken en ontfangen de liefdegaaven, die de goede Luyden uit Christelijke mededoogendheid tot herstelling en wederopbouwinge van de kerk en Godshuis des voorsz. Dorps Enter zullen gelieven te contribueeren en geven en dat te beloope van twee duizend gulden toe zonder, meer. Actum onder Stads Cachet dezer 14 July Anno 1724". Een deel van de lijst der giften is ook nog bij die papieren: de hoogste bijdrage is f 25; verder zijn er bedragen van f 10, f 5 en daar beneden.
Dankbaar nemen we afscheid van Enter. We hebben heel wat moois gezien en van de menschen kregen we een prettigen indruk. Geen overlast van baldadige jeugd, geen uitjouwen of afgrommen. Geen lastige of brutale nieuwsgierigheid, zooals men die wel eens treft, niets dan vriendelijke behandeling.
Als de lokaaltrein ons wegvoert, zien we over den esch heen, waar Rijsens fabrieksschoorsteenen uitsteken boven 't geboomte, waar de Vriezenberg blauwt aan
den horizon en in nog wijder, in nog waziger blauw de heuvels bij Holten oprijzen; naar de andere zijde brengen we onzen laatsten groet aan het dorp van klompenmakers met zijn achtergrond van populieren en wilgen. Vaarwel Enter! Als we u nog eens weerzien mogen na korten of langen tijd, dan zal er van dat ouderwetsche en eigenaardige al weer verdwenen zijn. Alles zal nieuw worden, beter, gezonder en toch - het doet ons vaak pijn, nu weer dit, dan weer dat van den goeden ouden tijd te moeten missen.

Kampen (1925): Voorwoord en inleiding

2011-04-30T11:13:00.000-07:00

ACHTERGRONDINFORMATIE.

Door D.Y. Alta te Amsterdam werden in de jaren 1924 en 1925 een groot aantal gidsen over Nederlandse plaatsen uitgegeven. Wat Overijssel betreft: Kampen, Zwolle, Steenwijk, Hengelo, Enschede en Goor. Behalve de Gids voor Goor (met wandeltochten) ging het niet echt om toeristische gidsen. De gidsen waren een kruising tussen de bekende 'geïllustreerde gidsen' van de decennia ervoor, waarin vaak plaatsbeschrijvingen en wandelroutes waren opgenomen en de latere gemeentegidsen met veel feitelijke informatie. De Alta gidsen bevatten hoofdstukken over de geschiedenis van de plaats, historische gebouwen, maar ook over industrie, gezondheidszorg, verenigingen, gemeentelijke instellingen etc. Bij de uitgave werd samenwerking gezocht met gemeentebesturen, Kamers van Koophandel, VVV's e.d., zodat afzet verzekerd was. Voor de inhoud werden lokale auteurs, ambtenaren etc. aangezocht.

Websites met historische informatie en foto's over Kampen:
Monumenten Kampen
Kampen in oude ansichten
Kampen in beeld
Kamper poorten
Zie ook de film Kampen in 1923

VOORWOORD.

De lezer van de door D.Y. Alta te Amsterdam uitgegeven beschrijving van Kampen vindt in "de Schrijvers" prettige en betrouwbare gidsen.
Het zijn de heeren H.J. MOERMAN, leeraar geschiedenis en aardrijkskunde a/h gemeentelijk Lyceum, A.J. REIJERS, hoofdopzichter bij gemeentewerken, J. HAVERKAMP, gemeente-landbouwkundige en F.H.J. DE PLOT, administrateur v. d. Nuts-Spaarbank, die zich bereid verklaarden het verleden waarop onze stad bogen kan, haar tegenwoordige beteekenis, wat ze aan goeds, schoons en nuttigs bezat en nog herbergt, haar rijkdom en hare aantrekkelijkheden te schetsen.
Voor hun arbeid zij hun hier dank gebracht.
Kampen heeft een lang en belangwekkend verleden. Het erfde van de voorgeslachten niet weinig aan bouwkunst-monument, en bewaarde een rijk en uitgebreid archief. De daarin belichaamde geschiedenis heeft zich in elders veelal reeds verdwenen instituten - o.a. het Groot- en Buiten-Burgerschap met daaraan verbonden weiderecht - op merkwaardige wijze gemanifesteerd.
De Kamper burgerij betoont een alleszins gewettigde gehechtheid aan het oude Kampen, opmerkelijk weinig verzakende den aard en de traditiën - van de laatste nog het minst de ideëele - die zij zich overgeleverd zag.
Een verschijnsel waarin ik stijl meen te mogen zien en dat geëerd worden mag, waar zij andererzijds - nageslacht van ondernemende voorouders - niet nalaat, de handen aan den ploeg te slaan.
De stad Kampen kenmerkt zich door verscheidenheid van belangrijke onderwijs-instellingen die haar tot studiestad maken (de voortdurend in omvang groeiende Theologische School der Geref. Kerken; de School voor Officiersopleiding waarvan zij zich het bezit kort geleden opnieuw verzekerd zag; een Stedelijk-, een Bijzonder Gymnasium, enz.).
Zij dankt de handhaving van eene constante welvaart, ook onder veelszins minder gunstig geworden omstandigheden, mede aan hare voor scheepvaart, handel en industrie geschikte ligging, waarvan intusschen méér profijt kon en in de toekomst ongetwijfeld ook zàl worden getrokken. Zij verheugt zich in het bezit van een ondernemenden en ernstig strevenden middenstand. Zij is sierlijk gelegen aan den IJssel; haar bouworde en haar naaste omgeving hebben een eigene, nog te weinig bekende, schoonheid van groote bekoring, en zij heeft in haar dichte nabijheid de Geldersche heide, de bosschen en heuvelen van den Veluwezoom.
Van overwegende beteekenis is haar soliede rijkdom aan gemeentelijk grondbezit. Een karakteristieke vorm van rijkdom, die haar ten zegen was, en die haar, om den omvang en de vruchtbaarheid ervan, een welhaast exceptioneele positie verschaft. Een door vorige generaties beleidvol beheerd bezit, dat de stad binnen de eigen gemeentelijke grenzen zich deed omringen door een welvarende, degelijke boerenbevolking, met welke de band, door den vorm van het toegepaste pachtstelsel, een continuiteit ging vertoonen, waarvan stedelijke en landelijke bevolking gelijkelijk voordeelen hebben ervaren.
Gelukkige combinatie alzoo, in klein bestek, van zeer veelzijdig georiënteerd maatschappelijk leven, die niet alleen het besturen van eene gemeente van deze constellatie tot een genot, maar ook het wonen binnen hare muren aantrekkelijk maakt. Moge de inzage van dit boekje velen leiden tot nadere kennismaking met deze zeer oude en tegelijk jonge, in beide opzichten interessante stad. Interessant niet alleen om hare geschiedenis en om al hetgeen de herinnering aan een bloeiend verleden bewaart, maar ook om haar huidige situatie die haar een wel kleine maar toch complete stad doet zijn; interessant niet het minst om de nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden die haar geworden zullen, wanneer ze, minder geisoleerd, niet meer aan de Zuiderzee, maar aan Nederlands twaalfde provincie grenzen zal.

De Burgemeester van Kampen,

18 April 1925.

M. FERNHOUT.

INLEIDING.

Waar in den laatsten tijd verschillende plaatsen, ook in de naaste omgeving, zijn voorgegaan met het in 't licht geven van een geïllustreerde beschrijving, mag Kampen allerminst achterblijven. Allerminst! Want aan hare ligging, eenigszins bezijden de hoofdverkeerslijn, is het te wijten, dat onze woonplaats minder bekend is dan zij verdient. Kampen toch is een mooie oude stad, welke veel bezit, dat in hooge mate bezienswaardig is en ook voor 't overige in menig opzicht voor andere plaatsen niet onderdoet. Het is dan ook regel, dat de verwachtingen van vreemde bezoekers worden overtroffen en meermalen werden later de ontvangen indrukken met opgetogenheid weer gegeven. Zelfs kenners van antiek stedenschoon toonden zich verrast over wat zij hier aantroffen en wijlen Jhr. Victor de Stuers heeft van Kampen sprekende eens de aanduiding "Klein- Neurenberg" gebruikt.
In de volgende bladzijden hopen we echter te doen uitkomen, dat Kampen niet sluimert te midden zijner monumenten, dat van "versteening" allerminst sprake is, doch dat er een opgewekt gemeenschapsleven gevonden wordt, zich uitende op geestelijk en maatschappelijk terrein; dat er met energie gewerkt wordt en met durf gestreefd naar verbetering van het bestaande, bij het vooruitzien naar hoopvolle ruime perspectieven.
DE SCHRIJVERS.

Kampen (1925): Ligging en bouw der stad

2011-04-30T11:06:00.000-07:00

LIGGING EN BOUW DER STAD.

Even vóór het punt, waar de deltavorming van den IJssel begint, ligt de stad Kampen in haar volle lengte (van 3 K.M.) uitgestrekt langs den linkeroever van den breeden stroom. Aan die lengte is de diepte niet evenredig, zoodat de stad een zeer gerekten vorm vertoont. Een der oude schrijvers heeft dan ook reeds van haar gezegd: "alsoe dat sije voelle grotter schint toe wesen dan sije is". Dit is een gevolg van het feit, dat regelmatige concentrische uitbouw hier op terreinbezwaren moest afstuiten. Het omringende polderland, slechts onvoldoend beschermd, lag te allen tijd bloot voor de hooge vloeden der Zuiderzee en alzoo moesten de oude vestingwallen tevens dienst doen tot keering van het inundatiewater, daarmee tegelijk de grens stellende voor de mogelijkheid van bebouwing. Nu is wel in het midden der 15e eeuw de oude veste belangrijk naar het westen en zuiden uitgelegd, maar de meerdere ruimte was toch nog geheel onvoldoende voor de behoefte aan expansie der bloeiende handelsstad, welke derhalve haar uitbreiding zocht in de richting der lengteas.
Daardoor maakt Kampen op den bezoeker, die uit oostelijke richting nadert, een verrassenden indruk. Gezien van de dijkwegen is het aspect der uitgestrekte kaden, waarboven torens, antieke geveltoppen en spitsen uitsteken, al te zamen zich spiegelend in het water van de breede rivier, met de overspanning van een monumentale, op zware pijlers rustende brug, werkelijk schilderachtig en imposant en wordt het alleszins begrijpelijk dat dit tafereel in den loop der tijden op menig waardevol doek is vastgelegd.
Geheel anders is de aanblik bij nadering uit westelijke richting. Daar de terreinen der voormalige vestingwerken herschapen zijn in een fraai plantsoen, beschaduwd door een aaneengesloten gordel van hoogopgaand hout, wordt daardoor de stad zoo volkomen achter het groen verborgen, dat men zou wanen een bosch van loofhout voor zich te zien, wanneer niet hier en daar een torenspits boven de kruinen der boomen kwam uitsteken.

Foto: Kampen in vogelvlucht

Het stadsbeeld
Zooals in de meeste oude steden is ook hier een hoofdstraat, de oudste en tevens de hoogst gelegene van alle, waar zich het verkeer bij voorkeur concentreert en waarlangs gesloten huizen niet of bij hooge uitzondering te vinden zijn.
De Oudestraat is de hoofdader der stad, de plaats, waar zich haar hartklop doet gevoelen. Aan de attractie, welke daarvan uitgaat, ontkomt geen enkele categorie der bevolking, al wisselt het publiek naar de tijden van den dag. Dáár is het, dat de straatjeugd het liefst speelt en ravot, de dandy flaneert, de bakvisch rendez-vous geeft, de huisvrouw winkelt, de kantoorman beweging neemt, de student (civiel en militair) "een Oudestraatje pakt".
En toch is te vreezen, dat onder die velen er maar weinigen zijn, die oog blijken te hebben voor het bijzondere, voor het eigen karakter van die straat; slechts weinigen, wien het opvalt, hoe altijd mooi, onder heldere zonneschijn evenzeer als bij avondbelichting, dat bovenstuk onzer Oudestraat is in de flauwe buiging van haar lijn met de afsluitingen aan het benedeneind door de massale kolom van den Nieuwen Toren en aan de zuidzijde door de machtige vormen der Sint-Nicolaaskerk, juweel van laat-Gothiek, waarvan de hooge koorbeuk zoo statig omhoog rijst. Waarlijk, het kost moeite elders fraaier stadsbeeld aan te wijzen.

Foto: Gezicht op de stad van de Spoorkade

Evenwijdig aan den IJssel doorloopt de Oudestraat het terrein der oude stad nagenoeg in de volle lengte. Aanvangende bij de even genoemde Sint-Nicolaas- of Bovenkerk eindigt zij op de plek, waar zich eertijds de meest noordelijke der vestingpoorten bevond, de voor eenige jaren afgebroken Hagenpoort (naar de vroegere voorstad "De Hagen"). Slechts over een deel van haar lengte bestaat er geen scheiding tusschen de Oudestraat en de kaden van de rivier; het is bij het Van Heutsz-plein, roemrijker gedachtenis, waaraan de herinnering zal verbonden blijven aan de tijden, toen in de ruime en hooge Kazerne het Instructie-Bataljon gelegerd was. De Bovenkerk staat geheel vrij tusschen twee pleinen, het Muntplein en de Koornmarkt, aan welk laatste plein de gebouwen liggen, waarin voor kort de Hoofdcursus gevestigd was. Een zes eeuwen oude, van zware ronde torens voorziene poort, de Koornmarkts- of Witte Poort, eenmaal de hoofdtoegang der stad, leidt van hier naar de rivier.
De beide deelen van de IJsselkade boven en beneden de brug dragen een verschillend cachet. Terwijl het eerste voert langs rustige heerenhuizen, waarvan de gevellijn dicht nadert tot de langs den rivieroever staande boomenrij, heerscht aan het benedeneind, waar de kade breeder is en ruim, veel meer bedrijvigheid. Daar is de aanlegplaats der booten, welke van hier vertrekken of op doorreis Kampen aandoen, daar rijden vrachtwagens en handkarren, daar wordt gelost en geladen.

Foto: IJsselkade beneden de brug

Maar op welk punt men zich ook bevindt, steeds valt te genieten van een eenig mooi riviergezicht. Door het sappige, groenende landschap, waaruit het kerkje van Wilsum met het fijne torentje zich zoo geestig verheft en dat eenerzijds wordt afgesloten door het hooge geboomte langs den Koeluchter straatweg, waarachter bij helder zicht de lijn blauwt van het Geldersch heuvelland, ziet men den IJssel aanspoeden in wijde bochten en speelsche kronkelingen, imposant als nergens elders in zijn stroomgebied. En naar het noorden kan men den loop van het Ganzediep volgen, dat langs "de Zeven Heuveltjes" in de richting van het eenmaal bloeiende, thans vervallen stedeke Grafhorst stroomt, of weidt het oog in het verre verschiet, waar de horizon, uitgespannen boven de grazige vlakten van het Kamper Eiland, rust op het spiegelend vlak der zee. Onder den stadigen wissel van licht en bewolking nooit gelijk, nooit hetzelfde, maar altijd even aantrekkelijk, altijd even mooi!

Foto: IJsselgezicht met Kamper-Eiland

Foto: IJsselgezicht onder zware bewolking

Evenwijdig met de Oudestraat loopen de Voorstraat, in den volksmond nog steeds aangeduid met den vroegeren naam "Achter den Nieuwen Muur", de rustige Nieuwstraat, bestaande uit een "Boven" - en een "Buiten" -gedeelte, en de drie Hofstraatjes, welke met de Oudestraat en onderling verbonden zijn door dwarsstraten en stegen. Onder deze hebben de Geerstraat en de Broederstraat en de van jonger dateerende Gasthuisstraat het meest beteekenis voor het groote verkeer.
Het hierboven genoemde betreft het centrale, tevens oudste deel der stad, de kern, waaruit ze zich verder heeft ontwikkeld. Dat deel lag ingesloten tusschen den IJssel en de Burgel, een water, dat thans de stad doorsnijdt, doch oudtijds diende als vestinggracht, waaruit aan de binnenzijde de hooge stadsmuur omhoog rees, terwijl op den buitenoever een "dijk" was opgeworpen om het "vloed"water te weren. Toen in de tweede helft der 15e eeuw als eisch van noodzakelijkheid in wijder segment een nieuwe mantel van vestingwerken was aangelegd, werd de oude muur afgebroken en de dijk verlaagd, maar de Burgel bleef bestaan, thans echter als binnengracht, en de ter weerszijden aangelegde straten bleven in de namen Burgwal en Vloeddijk de heugenis aan vroegere bestemming bewaren. De Burgel staat in den regel in open verbinding met den IJssel, al kan ze zoo noodig aan beide zijden door sluisdeuren worden afgesloten. Het bezit van een frisschen, stroomenden rivierarm door het midden der stad is een zeldzaam hygiënisch voordeel, maar van het geheel gaat tevens attractie en bekoring uit. Hoe treft op menig punt het cachet van rustige voornaamheid! De plekjes tegenover Prinsenstraat en Kalverenbosch, in de buurt van Zwanen-, Celles- en Broederbrug, ze roepen als 't ware om de camera en telkens kan men daar dan ook het vouwstoeltje zien uitslaan van schilder of teekenaar. Het is ditzelfde typeerende stadsbeeld, hetwelk aan meerdere plaatsen haar oud-Hollandsch karakter verleent, maar niet overal is het zoo gaaf en mooi bewaard gebleven als hier.

De verwijding van het keurslijf der stad gaf het aanzien aan een nieuw kwartier, vrij bekrompen en onregelmatig van aanleg. Een uitzondering daarop vormden de Broederweg, de Cellebroedersweg en de Graafschap, alle toegang gevende tot een der stadspoorten, en in verband daarmee breeder en met meer zorg aangelegd. Van de drie poorten bestaan Broeder- en Cellebroederspoort nog steeds als sieraad der omgeving, terwijl de Venepoort sinds lang verdwenen is. Omstreeks denzelfden tijd werd in het gemis aan een groot plein in het centrum der stad voorzien door annexatie van een tusschen Nieuwstraat en Burgwal gelegen, ommuurden kloostertuin; daaruit ontstond de Nieuwe Markt.

Foto: Kijkje in het Plantsoen

Foto: Kijkje in het Plantsoen

Foto: Kijkje in het Plantsoen

Het was eerst veel later, thans nog geen volle eeuw geleden, dat de geniale tuinarchitect J. D. Zocher het terrein der voormalige vestingwerken wist te herscheppen in een plantsoen, waarop elk rechtgeaard Kamper burger trotsch mag zijn. De geheele aanleg, waarvan ook de sierlijk gebogen breede gracht deel uitmaakt, is artistiek ontworpen en in uitvoering zoo gelukkig geslaagd, dat het een lust is dit werk van den meester met rustige aandacht te beschouwen. Wie oog heeft voor pakkende effecten, staat telkens in bewondering voor een schilderachtige waterpartij of een fraaien doorkijk. De begroeide eilandjes in en het gepluimde riet langs de gracht, de teekenachtige bruggetjes en zelfs de kleurige, bewegelijke watervogels, ze zijn alle onmisbare onderdeelen van het gansche plan. En wat doen de beide antieke poorten met haar eeuwenoud muurwerk en massieve torens niet aardig tusschen stammen en bosschage, scheppende een waas van romantiek! Een schat van bontbladige heestergewassen, gazons en bloemperken, over het bodemterras overvloedig verdeeld, en belommerd door hoogopgaand hout, geeft een mengeling van tinten, welke het oog geboeid houden. Geen wonder dan ook, dat het gemeentebestuur zijn verplichting erkent door te zorgen voor nauwlettend en deskundig onderhoud.

Foto: De La Sablonière-Kade

De strook langs den IJssel boven de Koornmarktspoort, destijds een moerassig terrein, kwam vervolgens aan de beurt om opgehoogd en verbeterd te worden. Er verrezen daar een paar rijen nette heerenhuizen langs een straat, welke in haar naam: de la Sablonierekade de herinnering levendig houdt aan een vroegeren burgemeester. Het voorterrein werd aangelegd als een klein park met gazons, perken en wandelpaden, afgesloten door een rij zware beuken en iepen, welker afhangend gebladerte heerlijke doorkijkjes laat op en over het vlak der altijd indrukwekkende rivier. De Bovenhavenstraat vormde de verbinding met de Graafschap.

Foto: Bovenhaven met Manége

De naam van een anderen oud-burgemeester is verbonden aan de ceintuurbaan, welke den buitenrand der stad uitmaakt, aansluitende tegen het verhoogde plantsoen. Het is de uit drie deelen bestaande Ebbingestraat (1e, 2e en 3e), waarvan de aanleg tegelijk de aesthetica en de hygiëne heeft bevorderd, daar er mee gepaard ging de dichting van een open riool. En van nog een ander verdienstelijk inwoner (oud-burgemeester ook hij, doch niet van Kampen, maar van IJsselmuiden c. a.) is de naam aan een belangrijk werk verbonden. Het was de heer C.H.A. Engelenberg, oud-Gedeputeerde van Overijssel, die bij zijn overlijden, mede namens zijn eerder gestorven zuster, aan de gemeente Kampen een bedrag van twee ton gouds legateerde voor den bouw van een nieuw modern ziekenhuis, daar de bestaande inrichting aan den Vloeddijk de tegenwoordige eischen niet meer bevredigen kon. Ten einde aan het verlangen van den erflater te kunnen voldoen, werd het boveneinde der stadsgracht gedempt en tot aan den Singelweg tot watervrij peil opgehoogd, waardoor een uitgestrekt terrein ontstond naast en achter het kapitale gebouw, waarin H.B.S. en Sted. Gymnasium gevestigd waren. En op een deel van dat terrein werd door den Amsterdamschen architect W. Kromhout Cz. een ziekenhuis gebouwd, dat naar het uitwendige een sieraad is voor de omgeving en tevens door doeltreffende inrichting aan strenge eischen beantwoordt. De beide kloeke gebouwen komen te beter tot hun recht door het lofwaardig besluit van het gemeentebestuur het voorterrein in zijn geheel onbebouwd te laten en voor parkaanleg te bestemmen, waarbij tevens werd geoordeeld, dat dit nieuwe park zich harmonisch moest aansluiten bij het kunstwerk van den grooten Zocher. Alzoo werd de aanleg opgedragen aan den Haarlemschen tuinbouwkundige L A. Springer, die ook hierbij zijn naam heeft weten hoog te houden.

Foto: Toren van de St. Nicolaas- of Bovenkerk

Tracht het voorgaande een vluchtig beeld te geven van de stad binnen haar historische omlijning, benedenwaarts langs de rivier vindt ze haar voortzetting in een kwartier, grootendeels van zeer jongen datum.
Daar buiten de Hagenpoort, op de plek, waar oudtijds een bloeiende voorstad gevonden werd, lagen tot voor kort al de buurtschap Brunnepe: een aantal onaanzienlijke, voor 't meerendeel zelfs armelijke woningen, deels afzonderlijk staande, deels aaneengebouwd langs een vrij breede, maar slecht geplaveide, gebrekkig verlichte straat: den Noordweg en langs een smalle met den eigenaardigen naam van Pannekoekendijk (naar de groote, platte straatkeien). Eenige bijeenstaande blokken van kleine huisjes droegen den naam Schokkersbuurt, terzake dat zich aldaar een deel van de bevolking van Schokland metterwoon had gevestigd, toen dit eiland in 1859 op last van hoogerhand werd ontruimd. Behalve visschers waren het kleine veehouders en tuinders, die daar woonden.
Dit Brunnepe kreeg pas meer beteekenis, toen 'n veertig jaar geleden de firma H. Berk en Zoon daar een uitgestrekt terrein aankocht en hierop aan de rivier een fabriek liet bouwen. De emailleerderij werd uit de stad daarheen overgebracht en ontwikkelde zich in korten tijd tot een bloeiend bedrijf. Al spoedig verrezen naast het oudste fabrieksgebouw een tweede en derde en alzoo ontstond allengs het geheele complex van werkplaatsen, kantoren en magazijnen der tegenwoordige N.V. "Kamper Emaille-Fabrieken", waar honderden arbeiders en arbeidsters onder gunstige arbeidsvoorwaarden thans een bestaan vinden.
Was deze vestiging voor Brunnepe reeds een zaak van beteekenis, andere omstandigheden hebben medegewerkt, om de misdeelde buurtschap verder uit haar isolement te verheffen. Evenals in vele andere plaatsen, en mogelijk nog meer, lieten te Kampen de woningtoestanden te wenschen en vooral in arbeiderskringen was het op het punt van huisvesting vaak droevig gesteld. Aan de Nuts-Spaarbank komt de eer toe, den eersten stoot tot eenigszins beduidende verbetering te hebben gegeven. Het was te Brunnepe dat zij vóór ca. twintig jaar op een aangekocht terrein een 50-tal hygiënische arbeiderswoningen deed bouwen. Het voorbeeld trok! Onder den naam "Eenvoud" werd een bouwvereeniging opgericht, welke het aangevangen werk voortzette door naast de Spaarbankstraat een Eenvoudstraat aan te leggen. En toen deze bescheiden pogingen gelegenheid gaven den omvang van den bestaanden woningnood eerst recht te kunnen overzien, werd overgegaan tot krachtiger bestrijdingsmiddelen. Eerst deed de firma Berk een flink terrein in gereedheid brengen en daarop ± 180 nette huizen bouwen; zoo ontstonden o.a. de Hendrik Berkstraat en de Catharina Gillesstraat. En onmiddellijk daarna was het weer de bouwvereeniging "Eenvoud", waarvan actie uitging. De zaak werd nu breeder opgezet en het resultaat was een ruim aangelegd tuindorp met eenige honderden gezonde woningen van zeer verscheiden type langs breede straten, welke leiden naar een vriendelijk middenpleintje, het Bagijnen-plein. De aanduiding dezer straten gaf gelegenheid tot herdenking van Mr. Lemker en Jhr. Mr. Wttewaall van Stoetwegen en van de verdienstelijke oud-Kamper burgers Veen Valck en Geert van Wou. Een der nieuwste straten is genoemd naar den vorigen burgemeester Mr. van Blommestein; als ambteloos burger in ons midden gebleven. Onmiddellijk na den bouw van dit "Bagijnen- kwartier", werd aangevangen met een ander complex, naar den ouden naam van het terrein aangeduid als ‘het Klooster-kwartier’, terwijl een groote school, half openbare, half bijzondere, en een Hervormde kerk met torentje er mede toe bijdroegen, om in dezen eertijds verlaten uithoek een nette, dichtbevolkte stadswijk te doen verrijzen met goede bestrating, rioleering en verlichting.

Foto: Tuindorp in Brunnepe (Het Kloosterplein)

En de toekomst draagt voor Brunnepe nog meerdere beloften in haar schoot. Niet alleen bestaan bij het gemeentebestuur gevorderde plannen tot verbreeding en verfraaiing der toegangswegen, maar ook verdere uitbreiding kan niet uit blijven en zonder gewijzigde omstandigheden zou deze zelfs reeds een feit zijn geworden. Met het doel tot uitvoering van een nieuw bouwplan, breed en flink van opzet, had "Eenvoud" het eigendomsrecht weten te verkrijgen van een terrein van 7.50 H.A. oppervlakte, doch intrekking van den aanvankelijk toegezegden regeeringssteun deed de bouwvereeniging in moeielijkheden geraken. Toen is het bestuur der gemeente haar echter te hulp gekomen door het eigendomsrecht over te nemen en tevens de opspuiting der terreinen voor gemeentelijke rekening te doen plaats hebben. En alzoo zal straks aansluitende bij den Singelweg en in de nabijheid van den IJssel een uitgestrekt, gunstig gelegen terrein na beklinking opnieuw voor bebouwing of voor industrieele doeleinden gereed liggen.

F.H.J. de Plot

Afbeelding: Plattegrond van de stad Kampen

Kampen (1925): Historisch overzicht

2011-04-30T11:01:00.000-07:00

HISTORISCH OVERZICHT

Arent to Boecop, de kroniekschrijver van Kampen, schrijft ergens, dat hij in de archieven van zijn vaderstad vergeefs gezocht had naar een bericht over het ontstaan van de stad Kampen. Deze woorden zou men nog kunnen herhalen. Wel is er een brief van 1227, die over een vischwater bij Kampen spreekt, maar het officieele stuk, dat van Kampen een stad maakte, de stadbrief, die in zooveel oude steden met zorg bewaard werd tot den huidigen dag, is reeds sedert langen tijd verloren gegaan. Toch mag men vermoeden, dat de landsheer, de bisschop van Utrecht, dit stadrecht omstreeks 1240 verleend heeft.
Het merkwaardige is, dat reeds eenige jaren later - zoo snel is blijkbaar de opkomst der nieuwe stad geweest - Kampen een zeehaven blijkt te zijn van beteekenis. Terwijl Tiel en Urecht als handelsplaats naar den achtergrond schoven, kwamen de IJselsteden naar voren, Kampen het meest. De landen om de Oostzee waren juist in opkomst; men haalde daar, wat het Noorden schonk: visch, koren, hout, pelswerk, men bracht er waren uit deze en Zuidelijker gelegen streken, zooals zout, wijn en laken. Vooral de landstreek aan weerszijden van de Sont trok veel vreemden, het eerst visschers, want de rijkdom aan haring was hier toen fabelachtig. Kampen speelde daar reeds in de 13e eeuw een belangrijke rol. Het had er 's zomers een heele nederzetting, waar een "voogd" leider en ook vertegenwoordiger der stad was. In het museum van de Zweedsche stad Lund ziet men een metalen grafplaat, afkomstig uit de oude kerk van Skanör, met dit opschrift:

Hier leghet Diederic Brant van Campen, die staerf up den 7 dach in Piet-maent (= Augustus) Ao.Di. 1368. Bid over de ziele.

Zoo begrijpt men de oude uitspraak, dat Kampen uit Schonen is gebouwd - want Schonen is de naam voor dit deel van Zuid-Zweden. Die Schonensche handel maakte de Kampenaren tot vrachtvaarders langs de kusten van een groot deel van West-Europa. In de 14e en 15e eeuw kwam men in de Oostzee tot Reval, Zuidwaarts zeilde men naar de wijnstreek om Bordeaux en naar Spanje. Maar de schippers staken ook over naar Engeland en voeren den Rijn op tot Keulen. Vaak hadden ze vracht van de kooplieden in het machtige Brugge; hier werden hun schepen 's winters wel opgelegd, om 's zomers weer uit te varen.
In 1416 had Kampen 120 schepen, die zooals men toen zei, "buten duynen" voeren; de grootte van de stad moet men echter met middeleeuwsche maat meten; zij had niet meer dan 12000 inwoners.

Foto: De Rooms-Katholieke kerk

De aandacht der stadsregeering was voortdurend gevestigd op de handelsbelangen der stad; de burgemeesters waren veelal bekwame en veelbereisde mannen, die onderhandelden met vreemde vorsten en met Lübeck en andere steden van den stedenbond der Hanze. Kampen zelf is niet altijd Hanzestad geweest en heeft zelfs meermalen tegenover de Hanze een eigen politiek gevoerd; eerst van 1441 af is Kampen een volgzaam lid van den bond.
De bloeiende handel bracht welvaart, die zich manifesteerde in den bouw van een monumentaal raadhuis en van eenige kerken; ook van fraaie koopmanshuizen, in wier gevels de invloed op te merken valt van Vlaanderen. In de 15e eeuw wordt het nog bestaande Gotische huis opgetrokken, "het laatste zichtbare teeken van Kampens grootheid op handelsgebied in de Middeleeuwen".
Talrijke kloosters herbergde de stad binnen hare muren, b.v. het Franciscaner klooster, waarvan het kerkgebouw als Broerkerk nog bestaat. Buiten de poorten vond men in Brunnepe het rijke jufferenklooster Johannes de Dooper, dat een tijdlang 120 nonnen telde; aan de overzijde der rivier stond op den Zonneberg in Mastenbroek een Karthuizer klooster. Verder moeten nog genoemd worden de vele stichtingen en organisaties, die zich belastten met armenzorg, steun aan ouden van dagen en ook zielszorg; dat waren de gasthuizen, de z.g. vergaderingen en de memoriën of broederschappen.
In denzelfden tijd verwierf Kampen zich een kostbaar bezit in het Kamper Eiland. Toen n.l. Mastenbroek, het moeras tusschen IJsel en Zwarte Water in 1364 verdeeld werd onder de omliggende marken, kreeg Kampen als aandeel de eilanden tusschen de deltaärmen van den IJsel, "mit alle dye anwassen van dien" . Juist door deze aanwassen is genoemd bezit voortdurend in beteekenis gestegen. Schat men de grootte in de 14e eeuw op ongeveer 550 H.A., thans bedraagt de oppervlakte meer dan 3600 H.A.

Verder vertier bracht de nijverheid, in het bijzonder de laken- en de bierbrouwerij. De visscherij op den IJsel was niet zonder beteekenis. De befaamde steuren - die aan de Kampenaren hun bijnaam bezorgden - werden veel gevangen. Bij de verpachting van het vischwater in de 14e eeuw werd veelal bedongen, dat de pachter aan het stadsbestuur als toegift op de pachtsom een steur van zes of acht voet moest leveren.
Een eigenaardig bewijs voor de betrekkingen met verre landen is het, dat de stad in 1447 uit Lissabon twee leeuwen ten geschenke ontving, die "aldaer onderholden en de voele jonghen worpen in den leewentorren". Een "lewenwaere" verzorgde ze. Later deed Kampen er op haar beurt eenige aan Lübeck cadeau. Een Kamper koopman van dien tijd, Bernt Morre, leverde aan den Franschen koning Lodewijk XI, die er ongewone liefhebberijen op nahield, kleine roofdieren, welke hij uit Noorwegen aanvoerde.

Omstreeks 1500 trokken zich echter wolken boven de stad samen. De IJsel werd armer aan water en de monden der rivier verzandden aan de zeezijde. Wel poogde men het vaarwater te verbeteren, o. a. door het gebruik van baggermolens, maar afdoende verbetering werd niet bereikt. Drie eeuwen lang bleef de toestand van den waterweg naar zee en naar binnen zorg geven. Deze toestand was een der voornaamste oorzaken van den achteruitgang der stad. Hierbij kwam, dat na 1500 om de Oostzee voortdurend strijd was; de Hanze zakte toen ineen. Binnenlandsche strijd kwam daarbij: het was de tijd van den onrustigen Karel van Gelre en zijn beruchten helper Maarten van Rossum.
Het laatste deel van de regeering van Karel V bracht weer rust en ook meer welvaart. De strijd om het geloof was echter ook in Kampen uitgebroken. Wederdoopersche vrouwen werden van de IJselbrug in den IJsel gejustificeerd, zooals men dat toen noemde. Ook de brandstapel heeft er gerookt.
Twee dienaren van de kunst uit dien tijd verdienen vermelding. De eerste is de bekwame schilder ERNST MAELER, wiens in 1552 voltooide Laatste Oordeel nog altijd in de Schepenzaal van het oude Raadhuis hangt. De tweede is de "prins der klokgieters", GEERT VAN WOU, wiens gietsel in eenige Kamper torens te vinden is en verder nog in menigen kerktoren in en buiten ons land. Een eeuw later treffen we weer twee bekende geelgieters aan, n.l. HENDRICK WOLTERSZ. WEGEWAERT en KILIAEN WEGEWAERT.
De Italiaan Guicciardini, die in de 16e eeuw een beschrijving der Nederlanden gaf, noemt Kampen "een seer treffelijcke, groote, ende schoone stadt ", gelegen aan den IJsel, "ghelijck een hantboghe, de pese zijnde de riviere, die daer breedt is .... "
Maar de 80-jarige oorlog begon. In 1572 verscheen graaf Willem van den Bergh met een Nassausch leger voor de stad, die hij in naam van den Prins van Oranje opeischte; na een kort beleg moest men zich overgeven. Veel hadden de burgers van de vreemde bezetting te lijden; toen echter eenigen tijd later Don Frederik, Alva's zoon, naar de IJselstreek oprukte, verlieten de Nassausche soldaten de stad. Kampen werd echter genoodzaakt Spaansch garnizoen te ontvangen.
In 1578 kwam er verandering. Rennenberg besloot toen de IJselsteden aan den Spaanschen landvoogd Don Jan te ontnemen. Zoo begon een tweede beleg, waarbij de belegerden zoo in nood geraakten, dat ze het zilverwerk van de stad lieten omsmelten om er noodmunten van te maken. Nadat Rennenberg bres geschoten had, gaf de stad zich over. Voor de Katholieken begon nu een moeilijke tijd; de kerken hadden een beeldenstorm te verduren en de kloosterlingen werden verjaagd. Gelukkig werd na 1600 het oorlogsgevaar steeds geringer. In de dagen van den Munsterschen vrede was de toestand zoo gunstig, dat men zich de weelde veroorloofde een toren te bouwen, niet bij een kerkgebouw behoorende, maar alleen als sieraad der stad bedoeld, en voorzien van een fraai carillon.
VINGBOONS bouwde dezen toren, nu de Nieuwe toren genoemd, HEMONY zorgde voor het klokkenspel.

FRANCISCUS MARTINIUS bezong toen in de Camper Lof zijn geboortestad. In den trant van Huygens prees hij de kunstige IJselbrug, "de schoonste Brugh van Nederlants rivieren". Eenigen tijd later wijdde ROELOF WANINGH in zijn Geestelycke Cruythof (1651) vele regelen aan Kampen, prijzende de deugden
"Dier keyzerlyke stadt, aan Drusi grift gelegen,
Seer konstelijk gesticht, bedauwt met gulden regen .... "

Het Kampen van die dagen is vastgelegd door het penseel van HENDRIK AVERCAMP, anders genoemd de Stomme van Campen, wiens schitterend wintergezicht op de stad, met een bewegende menigte op het ijs op den voorgrond, nog een sieraad is van de burgemeesterskamer ten stadhuize.
In het rampjaar 1672 bezetten de Franschen Kampen. De stad werd door dit garnizoen geducht lastig gevallen. Tal van ingezetenen verdwenen tijdelijk of voorgoed. In 1675 klaagde men er over, dat 600 huizen geabandonneerd waren en de helft daarvan onbewoonbaar was. Een deel van die huizen werd weggebroken; de open ruimte werd beplant met boomen en kreeg zoo den naam Plantage. Op deze plek staat nu de overdekte botermarkt.
In het laatst der 17e eeuw vestigden zich verschillende gevluchte Fransche Hugenoten in Kampen; ze brachten er een reeds gevestigde industrie tot grooten bloei, de fabricage van trijp, een weefsel van wol of katoen, met een bekleeding van mohair of geitenwol. In 1694 werd aan ABRAHAM GALLé vergund een trijpfabriek op te richten, onverminderd de rechten van anderen, die dat bedrijf reeds uitoefenden en onder verplichting om binnen een half jaar 25 à 30 weefgetouwen regelmatig werk te geven. Haar besten tijd beleefde deze tak van nijverheid in het midden der 18e eeuw, toen er ongeveer 600 trijpwevers waren.

In de 18e eeuw leefde Kampen haar leven van rustige provinciestad, middelpunt eener weiderijke omgeving, waar ook de regentenheerschappij van die eeuw soms hare gebreken toonde. Wel voelde men nu en dan de deining der groote gebeurtenissen op politiek en maatschappelijk gebied.
De Patriottentijd bracht meer beroering. Een patriotsch exercitiegenootschap werd in 1784 opgericht, het heette "Voor Vrijheid en Eendragt" en oefende zich ijverig op den Zandberg in IJselmuiden. J.L. van Laar Mahuet, de donderpoëet, vervaardigde twee marschen, die na een zomeroefening met een aanspraak, ook in poëzie, aan den commandant werden overhandigd. Aan dat dichtstuk ontleenen we deze geestdriftige regelen:
"Houd moed - o Bato's kroost - verwin of sterf als Belgen,
Bewaart en speer en hoed, zijt Fiere Bato's telgen,
Vertrouw op Neerlands God, als Christ en Patriot,
Strijd voor uw Vaderland en fnuijkt het Slavenrot" .

Twee vaandels, met een vrijheidsbeeld getooid, werden in 1786 uitgereikt. Maar toen de troepen van Willem V in Hattem, waar Daendels de leider der anti-stadhouderlijke partij was, de orde herstelden, was het met het Kamper vrijkorps, dat nagenoeg niets gedaan had om de partijgenooten in Hattem te helpen, spoedig gedaan. Zonder verzet werd het in 1787 door de stedelijke regeering ontbonden.
Een bekend Kampenaar uit Napoleons dagen is de vice-admiraal JAN WILLEM DE WINTER, leider van onze vloot in den zeeslag bij Kamperduin, waar hij door de Engelschen geslagen en gevangen genomen werd. Hij overleed in 1812 te Parijs. Negen jaar later werd zijn hart bijgezet in de Bovenkerk te Kampen, waar reeds in 1813 een eenvoudig monumentje was opgericht.
In den avond van 13 November 1813 bracht een afdeeling Kozakken een kort bezoek aan de door het Fransche garnizoen reeds verlaten stad. Men meende, dat het uur der bevrijding gekomen was, maar tijdens den dankstond ter gelegenheid van dit heuglijk feit rukte een Fransche krijgsmacht Kampen weer binnen en bracht de stad in staat van verdediging. Den 20en November verschenen de Kozakken echter opnieuw aan de overzijde van den IJsel. De burgerij opende de Vischpoort, die voor de IJselbrug was gelegen. De held van den dag was de schoorsteenveger Benvenuti, die de openstaande klapbrug sloot en zoo aan de Kozakken gelegenheid gaf om de stad te bezetten. Kampen was nu inderdaad vrij!

Foto: Oude gevel in de Graafschap (het huis met de Dolfijnen)

Een bezoeker van 1821 vond Kampen nog binnen hare vestingwallen liggen, die hij fraai met boomen beplant noemt; omstreeks 1840 zijn ze opgeruimd. Hij wandelde langs de rivier, die, zooals hij zegt, "schoone gezigten oplevert, zoo op de over dezelve liggende landerijen, als op de haven en de bijzonder schoone IJsselbrug, die 723 Rijnlandsche voeten lang (d.i. 227 M.) en 20 voeten breed is, rustende op acht zoogenaamde jukken van zwaar paalwerk".
Een belangrijk ding was het, dat de weg naar zee in dezen tijd zeer veel verbeterde. In het laatst der 18e eeuw was de waterhoeveelheid van den IJsel vermeerderd door een betere verdeeling van het Rijnwater op de splitsingspunten boven Arnhem. In 1826 werden aan den IJselmond de 2500 M. lange Ketelkribben gelegd, die in 1839 met 900 M. werden verlengd en in 1869 met 800 M. Door vernauwing van het rivierbed en indamming der zijarmen werd de uit schuring van het Keteldiep bevorderd en de vaargeul op peil gehouden.
Deze werken kwamen tot stand, toen het stoombootverkeer zich op onze rivieren begon te ontwikkelen. In 1824 was de eerste stoomboot, in Rotterdam gebouwd, den Rijn opgevaren tot Bacharach. In 1837 werden op dezelfde Rotterdamsche werf, drie booten gebouwd voor de juist gestichte Rijn- en IJsel Stoomboot Maatschappij, die een dienst begon van Amsterdam over Kampen naar den Rijn. Ook het verkeer over zee begon weer op te leven; men voer op Hull en Londen, Hamburg en St. Petersburg. In 1847 werden b.v. 53 zeeschepen ingeklaard, terwijl er 48 uitvoeren.
Veel gegroeid in inwonertal was Kampen niet; in 1840 telde het 9000 ingezetenen. De trijpindustrie verkeerde in verval; in 1843 waren er nog 3 trijpfabrieken met 50 getouwen en 1 trijpdruk- en pletterij. In 1890 werd de laatste weverij, die van de gebroeders Bosch, opgeheven. Een nieuwe industrie was echter in opkomst. In 1839 waren er in Kampen 4 "tabaksfabrijkanten", I.S. Stibbe, de firma Fels en Van Spangen, G. Hendriks en J. G. van Riemsdijk. Nu begon men zich op de vervaardiging van sigaren toe te leggen. In 1845 was er één sigarenfabriek, die van de firma Leemkuhle, welke Duitsche arbeiders had meegebracht om haar bedrijf te beginnen. Vooral door de energie van W.G. BOELE SR., die uit de kringen der vroegere wevers werkkrachten verkreeg, kwam de nieuwe industrie tot grooten bloei, ook door verzending naar het buitenland. Ze groeide zoozeer, dat in 1910 26 sigarenfabrieken in Kampen waren.
In dit milieu van een welvarende burgerij ontwikkelde zich een opgewekt geestelijk leven, zooals men dat wel vaker aantreft in provinciale centra. De uitingen en werken van deze plaatselijke vernuften zijn vaak door historici, ook kunsthistorici, die te veel naar Holland en de groote steden keken, niet genoeg gewaardeerd. We noemen J. VAN WIJK Rz., den leider van een instituut met een uitstekenden naam, schrijver van een groot geografisch woordenboek. Verder JURRIAAN MOULIN, den schrijver der Historische Kamper Kronyk. Hij was Shakespearevertaler en redacteur van de Kamper Courant.
"Geestig blaadje, dat zoo vaardig
's Lands gebreken kennen doet".

Dan moeten CHRIS en HENDRIK JAN HEIN genoemd worden, twee gebroeders, waarvan de eerste Drentsche en Achterhoeksche landschappen schilderde en de tweede voortreffelijke stillevens. Een kunstbroeder was J.J. FELS, aan wien we verschillende stadsgezichten te danken hebben; bovendien was hij de schrijver van de Kamper Stukjes, waarin op rijm zijn gezet de spreekwoordelijke staaltjes van onnoozelheid, die op rekening staan van Kamper burgers.

Foto: Uit vroegere dagen: Parade op de Zandberg (Instructie-Bataljon)

Onder het burgemeesterschap van JHR. H.A. WTTEWAALL VAN STOETWEGEN (1841-1866) vielen er nog een paar dingen voor, die van blijvend belang waren.
Bij Koninklijk Besluit van zo Nov. 1850 werd het Instructie-Bataljon opgericht, dat jongelieden zou opleiden voor onder-officier bij de infanterie. Men begon met 180 manschappen. De eerste jongeman, die zich verbond, was A. Luymes, in 1886 gepensionneerd als generaal-majoor bij het Indische leger. Toen het gouden feest dezer instelling in 1900 werd gevierd, had het 17000 vrijwilligers voor den dienst bekwaamd. De feestredenaar, luitenant-kolonel Koolemans Beynen, sprak toen van een forschen eik! Maar de tijden veranderden; op 1 October 1924 is het Instructie-Bataljon opgeheven. De tijd moet leeren, of dit een verbetering is geweest. In 1877 kreeg Kampen den Hoofdcursus, dienende tot opleiding voor officier, welke inrichting in 1923 naar Breda werd overgeplaatst.
In 1854 besloot de Synode der toenmalige Christ. Geref. kerk tot oprichting van een Theologische School te Kampen. Deze stichting, die bij haar opening in hetzelfde jaar op zeer bescheiden voet was ingericht, groeide langzamerhand tot een centrum van theologische studie.

Den 10en Mei 1865 verkeerde Kampen in feestelijke stemming. De aansluiting aan het spoorwegnet, dat langs Zwolle naar het Noorden werd doorgetrokken, was voltooid, en de eerste trein uit Zwolle stoomde binnen; volgens den nauwkeurigen berichtgever van deze gebeurtenis had deze zijn eerste reis in 14 minuten en eenige seconden gedaan. Die aansluiting beteekende het begin van een nieuwe periode, welke ook werd ingeleid door de oprichting van een H.B.S. (1868), die in 1883 met het gemeentelijk Gymnasium, sedert 1847 opvolgster der oude Latijnsche scholen, in een nieuw, ruim gebouw onder dak werd gebracht. Omstreeks 1880 mocht men zeggen, dat Kampen reden had, tevreden te zijn. De inkomsten overtroffen de uitgaven, dank zij de toenemende baten van het Kamper Eiland. De houten IJselbrug werd in 1877 vervangen door
een monumentale ijzeren brug. Hoofdelijke omslag werd niet geheven. Menigeen vestigde zich in de stad, waar het leven goedkoop en gezellig was, waar het stadsbeeld een heel eigen cachet had en het landschapsbeeld van weiden en hoog geboomte verlevendigd werd door de breede, zich vertakkende rivier. Het inwonergetal groeide van 9000 (in 1840) tot 18000 (in 1900).
Wat de industrie betreft, was het een ding van belang, dat zich in het laatste der 19e eeuw een nieuwe tak van nijverheid ontwikkelde: de snelgroeiende emaillefabrieken der firma BERK, die reeds in 1910 500 arbeiders telden. Ook de fabricage van meubels, magnesium en zeep kwam tot bloei, door de veerijke omgeving werd de zuivelindustrie van belang, die zich vooral toelegde op de export van gecondenseerde melk en andere melkproducten. Het oude drukkersbedrijf bleef Kampen trouw. Oud, want reeds in de 16e eeuw was PETER WARNERS b.v. een bekend drukker; in de 18e en de eerste helft der 19e eeuw waren AEGIDIUS VALCKENIER en K. en L. VAN HULST bekende namen. Later werd J.H. KOK een drukkersfirma van beteekenis.
Overzien we de laatste 20 jaren stadsgeschiedenis, dan merken we op velerlei gebied verandering. Na een tijd van groote zuinigheid in het gemeentelijk beheer, die den financieelen toestand van thans gezond heeft gemaakt, kwam er een tijd, dat er uitgegeven moest worden, voor nuttige of noodige dingen. Toch gelukte het, door voorzichtig beheer, de crisisschulden spoedig af te betalen en den ingevoerden Hoofdelijken omslag voor 1924 met 30% te verminderen.

Foto: Burgwal en Vloeddijk

Kampens burgerij weet haar verleden te eeren! Het kostbare oude archief wordt met zorg bewaard. De oude gebouwen, monumenten uit vroeger eeuwen, worden in stand gehouden; het gemeentebestuur geeft in dat opzicht een goed voorbeeld. Een verblijdend teeken van belangstelling in de historie der stad is de oprichting van de Stichting Campen (1918). die zich ten doel stelt de bevordering der kennis van het heden en verleden van Kampen en omstreken. Ze opende haar interessant Museum in 1920 in hetzelfde Gotische huis, waar de Openbare Leeszaal en Bibliotheek gevestigd werd.
Kampen ziet ook vooruit! De afsluiting en droogmaking der Zuiderzee opent een nieuw vergezicht. Niet alleen een vergrooting van marktgebied, maar ook een nieuwe aanknooping van water- en landwegen bij de stad en daardoor een belangrijke verbetering van hare verkeersligging.
Het gemeentebestuur en de nijveren van Kampen zijn bereid, van de natuurlijke voordeelen, die Kampen biedt als plaats van vestiging niet alleen, maar ook als plaats van bedrijf, ten volle partij te trekken. Haar uitstekende ligging aan een diep vaarwater, de aanwezigheid van een rustige arbeidersbevolking, de gemoedelijkheid van omgang bij haar burgers, waar eenvoud van leven verbonden wordt gevonden met zin voor traditie en soliditeit in zaken - dat alles mag zonder schroom vermeld worden. Gelegen te midden van een rivierlandschap, frisch en ongerept - niet, zooals in Holland vaak, vervuild en bedorven - in de onmiddellijke nabijheid van een der mooiste Veluweranden, wijst Kampen niet alleen op haar schitterend middeleeuwsch verleden, maar ook op haar heden, dat beloften inhoudt voor de toekomst.

H.J. Moerman

Kampen (1925): Bouwkundige monumenten

2011-04-30T10:58:00.000-07:00

BOUWKUNDIGE MONUMENTEN.

Dat de Keizervrije Hanzestad Kampen, die in 1495 door Keizer Maximiliaan tot Keizerlijk vrije Rijksstad werd verheven en reeds vóór 1397 het recht van eigen Munt bezat, een merkwaardige geschiedenis moet hebben, is begrijpelijk. Immers, die oude handelssteden, veelal ontstaan op de hoogst gelegen plaatsen aan onze rivieren, hebben een "natuurlijke groei" gehad, welke dikwerf tot verrassend artistieke uitkomsten heeft geleid. Velen zullen zich herinneren, die oude marktpleinen en mooi zich buigende straten en grachten, waarvan door menigen artistieken gevel de waarde nog wordt verhoogd. Het schilderachtige silhouet van Kampen, dat vanaf den rechter IJsseloever het oog bekoort, wordt vooral sprekend door zijn torenspitsen en dan is het wel de sobere maar elegante piramidale spits van den Boventoren, met daaraan gebouwde Bovenkerk, die al spoedig de aandacht trekt.
De Bovenkerk, aan St. Nicolaas gewijd, is uit een bouwkundig oogpunt het merkwaardigste bouwwerk der stad en een der belangrijkste monumenten van ons land. Wanneer het oorspronkelijk kleine Romaansche kerkje, waaruit in den loop der eeuwen het grootsche gebouw van thans zich heeft ontwikkeld, op deze plek werd gesticht, is niet juist op te geven. Echter meent men aan de hand van verschillende stijlvormen en beschrijvingen de stichting van genoemd Romaansch kerkje te moeten stellen in de 11e eeuw. Met den bloei der stad nam natuurlijk het zielental toe. Gevolg daarvan was vergrooting der kerk. Dit geschiedde in verschillende eeuwen, dus door verschillende geslachten en iedere generatie drukte zich uit in den geest van haar tijd. Wij vinden aan het gebouw dan ook zoowel Romaansche als vroeg- en laat-gothieke-, aan 't koorhek Renaissance- en aan het orgel barokke stijlvormen. De Romaansche kerk werd ± 1345 vergroot. De meest belangrijke vergrooting geschiedde na 1369 in welk jaar schepenen en Raad der stad met den bouwmeester RUTGER MICHIELSZOON van Keulen een overeenkomst sloten. Deze geniale bouwmeester is het geweest, die, dank zij zijn opleiding door goedgeschoolde architecten in de Bouwhut van den Keulschen Dom, Kampen's verheven koorbeuk schiep. Dit juweel van gothieke architectuur te beschrijven laat ons bestek niet toe. Men ga het zien, zoowel in- als uitwendig en men verlustige zich in de weelderig geprofileerde van groefsteen opgetrokken pijlers, in de elegante muurcolonetten, waaruit zich buigend ontwikkelen de booglijnen van het met fresco's versierde netgewelf. Hoewel de koorbeuk zich boven kooromgang en kapellenkrans verheft, mist zij, en dat is merkwaardig, toch de luchtbogen, die aan de buitenzijde de zijwaartsche gewelfdruk zouden moeten opvangen. De bouwmeester heeft die lucht- of schraagbogen echter wel bedoeld te maken, dit blijkt uit de aan de buitenzijde aanwezig zijnde aanzetstukken. Welicht hebben de beperkte geldmiddelen het noodig gemaakt een minder kostbare oplossing te zoeken. En die vond de meester door in de koorbeuk, ter hoogte waar de kromme gewelfribben hare geboorte hebben, horizontale trekankers te doen aanbrengen. Hierdoor echter lijdt de heerlijke ruimtewerking van dit kunstwerk met zijn teergevoelige lijnen en subtielen schaduwval.
Het monument wordt inwendig bekroond door gemetselde kruis- en netgewelven, heeft vijf beuken of schepen, dwarsschip, twee portalen, koorbeuk, waaromheen kooromgang met kapellenkrans. Hiervan zijn het de portalen en de twee buitenste zijschepen, tusschen toren en transept, welke tot de laatste vergrooting behooren. In de 80er en 90er jaren der vorige eeuw werden koorbeuk en transeptgevels op initiatief van den kunstzinnigen predikant, tevens pres. kerkvoogd, A.G. VAN ANROOY, gerestaureerd door den architect I. GOSSCHALK van Amsterdam, met den vermaarden DR. P.J.H. CUYPERS als rijksadviseur. Zoo ver het gebouw uitwendig met kleine steentjes is bemetseld is dit een schending van omstreeks 1860. De toren, waarvan archiefbronnen melden, dat hij zou zijn rechtgezet, afgebroken en in de 17e eeuw herbouwd, bezit nog zijn oorspronkelijke gothieke muren. Op technische en constructieve gronden moet o.i. worden aangenomen, dat die archiefstukken een verkeerde voorstelling van zaken geven. De ranke torenspits werd in 1808 door den stadsarchitect ABR. MART. SORG er op aangebracht. De toren is in weerwil van zijn soberheid en eenvoud toch van een imposante werking. In de kerk vindt men, behalve de merkwaardige steenen zitbank in de koorbeuk, het met Renaissance-ornament besneden koorhek, de rijkgebeeldhouwde in kalksteen en vermoedelijk door Vlamingen vervaardigde preekstoel, de drie fraaie
Renaissance koperen lichtkronen, ook het beroemde in barokstijl opgetrokken orgel. - Voorts ziet men hier in de kapellenkrans achter het koor sierlijk gesmeede grafhekken en het laat-Romaansche steenen doopvont, terwijl achter in het midden van den kooromgang in 1909 een koperen gedenkplaat is aangebracht voor den "grössten
Glockenkunstler der Geschichte" GEERT VAN WOU, van Kampen, die hier ter stede dit kunstvak op zoo eervolle wijze uitoefende, aldaar overleed en op deze plaats werd te ruste gelegd 23 December 1527.

Foto: De Broederkerk

De Broederkerk is het eenige bouwwerk, hetwelk is overgebleven van het voormalige klooster der Franciscaners-minderbroeders, die het in de 15e eeuw in gebruik hadden. Dit klooster omvatte, behalve genoemde kerk, ook de gebouwen, welke hebben gestaan op de plaats waar wij nu de gehoorzaal, de school aan de Nieuwe Markt, de voorm. Latijnsche school, (hoek Nieuwe Markt-Nieuwstraat) en het Politiebureau aantreffen. Dit kerkgebouw, een merkwaardig overblijfsel van laat-Middeleeuwsche baksteenbouw, is wel sober van architectuur, maar die soberheid draagt in zich voornaamheid. - Dit Franciscaner klooster bestond reeds in 1325, maar door de zorgeloosheid der kloosterlingen brandden in 1473 de kloostergebouwen en ook de kerk af. - Nadat de broeders hadden beloofd te zullen leven naar den regel der observantie, steunde ook de stad finantieel den herbouw, waarmede reeds in 1473 een aanvang werd gemaakt. Echter werd die belofte niet nagekomen en het gevolg hiervan was, dat Paus Sixtus IV een onderzoek deed instellen, het klooster deed reorganiseeren en de schuldigen straffen. Na al deze moeilijkheden kon het klooster in 1480 opgenomen worden in de Keulsche provincie dezer orde. De bouw der kerk en andere gebouwen had plaats van 1473 tot 1490. Uitwendig zien wij aan het Oostelijk gedeelte - wat voor vergaderlokaal (het Broederhuis genaamd) dienst doet en waar nu het Burgerlijk Armbestuur is gevestigd - de spitsboog op vrij gelukkige wijze door half cirkelvormige houten ramen gevuld. Het eigenlijke kerkgebouw van thans (eigendom van en in gebruik bij de N.H. gemeente) heeft ook nog de oorspronkelijke spitsbogen der vensters, maar die zijn op onoordeelkundige wijze door ijzeren ramen met glas gevuld. Het Oostelijk deel van het oorspronkelijk kerkgebouw (aan de voorm. Botermarkt) bezit twee veelhoekige koorafsluitingen, waartusschen, wat zeldzaam voorkomt, op schilderachtige wijze de traptoren is aangebracht. De kerk bestaat uit twee evenhooge schepen (beuken), gescheiden door cirkelvormige pijlers met bladkapiteelen voorzien, waarop de bogen der steenen kruisgewelven haar oorsprong hebben Op de daknok zien wij als "dakruiter" het klokketorentje.
In de zooeven genoemde kamer van het Burgerlijk Armbestuur vindt men o.a. nog een op paneel geschilderd H. Avondmaal (1574) van Mechteld Lichtenberg, Echtgen. van Egbert Toe Boecop.
De hierboven vermelde Latijnsche school is een gebouw, hetwelk in zijn constructie van gewelven, moer- en kinderbalken, alsmede in zijn daklijnen nog den 15en eeuwschen bouwtrant doet zien. Het karakteristieke poortje (1631) met trap en fraai gesmeed hek zijn echter uit het Renaissance tijdperk. De zandlooper heeft het bijschrift HORA RUIT. Het Latijnsche opschrift SEMENARIUM ECCLESIAE AC REIPUBLICAE COGNITIO LINGUARUM CLAVIS SCIENTIAE, wijst nog op de oorspronkelijke bestemming van dit gebouw, hetwelk tot voor korten tijd voor lagere school werd gebruikt.

Foto: Klapbrug over de Burgel (op de achtergrond fe Lieve Vrouwe-Kerk)

De O.L. Vrouwe- of Buitenkerk was aanvankelijk aan de H. Apostelen, later aan de H. Maagd gewijd. Sedert 1580 werd het gebouw voor den Hervormden eeredienst bestemd, doch Koning Lodewijk Napoleon gaf in 1809 de kerk aan de Roomsch-Katholieken terug. Reeds in 1387 wordt melding gemaakt van een school aan deze kerk verbonden. Het gebouw, vermoedelijk in het begin der I3e eeuw gesticht, heeft drie evenhooge beuken, is dus evenals de Broederkerk, zooeven genoemd, een hallekerk. Het dwarsschip (transept) is een weinig voorspringend. Het koor en de zijschepen eindigen aan de Oostzijde in veelhoekige absiden. Aan de Zuidzijde van het koor bevindt zich de fraaie sacristie met rijke waterspuwers en stergewelven. De beuken der kerken worden (evenals die der meergenoemde Broederkerk) gescheiden door ronde pijlers met bladkapiteelen en achtkante voetstukken. Het gebouw is van steenen kruisgewelven voorzien. In de I4e eeuw is de kerk vergroot en het was de hiervoren genoemde Keulsche bouwmeester RUTGER MICHIELSZ. VAN KEULEN, die in 1369 aan dit kerkgebouw werkte, en zeer waarschijnlijk deze sierlijke sacristie schiep. Het priesterkoor werd gerestaureerd omstreeks 1895 door den reeds genoemden architect Dr. P.J.H. Cuypers, terwijl men aan het energiek en beleidvol optreden van wijlen pastoor J.M. Gerrits dankt de restauratie, uitgevoerd door H. Kroes, architect te Amersfoort, der vensters, kolommen en gedeeltelijk die van het Noordelijk portaal. De toren aan de Westzijde was oorspronkelijk hooger. In 1607 stortte de spits met een deel der muren in. En in 1867 werd deze toren op onoordeelkundige wijze hersteld.

Wanneer wij den Broerweg op wandelen, valt al spoedig de aandacht op de Doopsgezinde Kerk, die vermoedelijk in 't laatst der 15e eeuw werd gesticht als kloosterkerk van het St. Annaklooster, behoorende aan de Cellezusters der orde van St. Augustinus. Zij werden, naar hare kleeding, ook Zwarte Zusters genoemd. Deze kerk bestaat uit een schip, heeft aan de Groenestraat een veelhoekige koorafsluiting (absis), verder aan de Noordzijde een zeer kunstvaardig gemetselde wenteltrap en een klokketorentje (dakruiter) op de daknok. De oorspronkelijke vensters zijn gedeeltelijk dichtgemetseld en overigens met gemetselde stijlen en maaswerk, waarin gekleurd glas, gevuld. Het ingangspoortje, een werk van genoemden stadsarchitect Abr. Mart. Sorg, dagteekent van ± 1820. In deze kerk bevindt zich een Renaissance-preekstoel (1611) en een modern, maar smaakvol, orgel (1898), hetwelk een ontwerp is van S.P. Bakker.
Van 1595 tot 1818 was dit gebouw eigendom der voorm. Waalsche gemeente. In 1823 werd de Doopsgezinde gemeente eigenaresse, die tot heden dan ook dit kerkje in gebruik heeft.

Aan de overzijde der straat (Broederweg) vindt men een zeer fraai en goed geconserveerd Oud-Hollandsch Hoekhuis, waar, naar alouden trant, een bakker woont. Dit hoekhuis bezit een zeldzaam fraaien Renaissance-trapgevel met zeer gevoelig gehouwen beeldhouwwerk: Demeter (Landbouw) en Dionysus (Wijnbouw) voorstellende, verder kruisvensters, horizontale banden en een door kleur en lijn mooi gestemd gevelvlak.
Weer van de overzijde der Doopsgezinde kerk zien wij een groot nieuw, met toren versierd gebouw van voorname allure. Dit is thans Het Hospitium voor Studenten der Theologische school. Tot 1923 was er het hotel Des Pays Bas gevestigd, welk hotel van 1851 op de Nieuwe Markt en van 1888 tot 1923 op den Broerweg te dezer plaatse aanwezig was en 62 jaren door de familie Breyinck werd geëxploiteerd. Het gebouw, opgetrokken in moderne Renaissance is een ontwerp van wijlen den Amsterdamschen architect A.C. BOERMA, die het in r888 voor rekening der genoemde familie Breyinck bouwde.
Van de drie kerkgebouwen der Gereformeerde Kerk is dat bij het Plantsoen, ontworpen door den kerkenbouwer TJ. KUIPERS, het belangrijkste. Het is niet alleen een zeer ruim en bruikbaar bedehuis, maar ook is het een monumentaal bouwwerk, dat met zijn gemoderniseerd middeleeuwsch karakter een voornamen indruk maakt.

Verder vindt men te Kampen nog de Dordtsch Gereformeerde-, de Oud-gereformeerde- en de Chr. gereformeerde kerk, welke echter allen uit een bouwkundig oogpunt onbelangrijk zijn. Dan moeten nog worden vermeld de Synagoge (1847) aan de IJsselkade en de Ev. Luth. kerk (1843) aan den Burgwal bij de Nieuwe Markt. Beide gebouwen, ontworpen door den stads-architect N. PLOMP, zijn opgetrokken in den klassieken trant van de 40er jaren der vorige eeuw. Vooral de Ev. Luth. kerk mag in zijn soort een geslaagd werk heeten. Het heeft goede verhoudingen en de portiek geeft den gevel een mooien schaduwval. Ook het interieur met het sierlijke orgel bezit een voorname rust.

Foto: De Broederpoort (buitenzijde)

Foto: De Cellebroederspoort (binnenzijde)

De Broederpoort (1615) met haar vier slanke torenspitsen en de Cellebroederspoort (1617) met twee massieve torens, zijn ontworpen door THOMAS BERENDTSZ, gezworen landmeter van Overijssel, die op de middeleeuwsche voet de poorten optrok.
Deze gebouwen, beide aan het Plantsoen grenzende, bezitten den stijl der Hollandsche Renaissance van het begin der 17e eeuw, zijn zeer belangrijke monumenten en van bizondere schilderachtige werking, die vooral wordt veroorzaakt, door de elegante torenspitsen, de rijk versierde en kleurrijke gevelvlakken.

Foto: De Witte of Koornmarktspoort (gezien vanaf de IJsselkade)

Van een soberder, doch meer krachtig karakter is de 14-eeuwsche, geheel in baksteen opgetrokken Koornmarktspoort, de nog eenig overgebleven IJsselpoort der middeleeuwsche vesting. Het is een eenvoudig doch voornaam bouwwerk, dat in zijn uittandingen onder de torenspitsen geestige proeven van metselaarskunst te zien geeft.
Wandelen wij van deze poort langs de IJsselkade tot aan de IJsselbrug dan zien wij vandaar het schepentorentje met het Nieuwe- en Oude Raadhuis.

Foto: Het Oude Raadhuis

Het laatst genoemde is wel een der merkwaardigste raadhuizen van ons land en de Oude schepenzaal wordt, wat haar beeldhouwwerk aangaat, in West-Europa niet overtroffen. Het gebouw, na den brand van 1543 grootendeels herbouwd, is opgetrokken in den overgangsstijl die de laat-Gothiek aan de Renaissance verbindt en het werd gerestaureerd in de jaren 1895- 1905. Rijke daktraceeringen, geprofileerde kruisvensters en elegante hoektorentjes sieren de gevels aan Oudestraat en Voorstraat. Eerstgenoemde gevel krijgt een zeer rijk karakter door de met baldakijns bekroonde beelden van Karel de Groote (de Moed?), Alex. de Groote (de Kracht?') de Matigheid, de Trouw, de Gerechtigheid en de Weldadigheid voorstellende. De ranke topgevel wordt bekroond door dunne pinakels en in het midden ziet men de merkwaardig gemetselde schroeflijnvormige schoorsteen. Het aan de Voorstraat grenzende schepentorentje is door zijn gothieke en Renaissance vormenspraak van een bizonder geestig karakter.

Foto: Schoorsteenmantel in de Schepenzaal van het oude Raadhuis

Ons bestek dwingt ons tot beperking, maar toch willen wij even hier nog noemen de Oude Schepenzaal, welke vanaf het nieuwe Raadhuis te bereiken is. In deze zaal vindt men de in kalksteen opgetrokken en met meesterlijk beeldhouwwerk versierde schouw (1545) van den beroemden Vlaamschen beeldhouwer COLYN VAN CAMERIJCK. Hier wordt het oog bekoord door het in edel wagenschot uitgevoerde beeldhouwwerk van den beroemden schepenstoel van MR. VREDERICK, den stadskistenmaker; hier wordt men getroffen door het gevoelige modellée der engelfiguurtjes, die PETER VAN CRANENDONCK schiep. Verder zien wij hier Oude Vaandels van schuttersvendels, de bekende "rol", waar de advocaten voor pleitten en in de vitrine vindt men het beroemde gildezilver en andere voor Kampen merkwaardige antiquiteiten.
Het Nieuwe Raadhuis was in vroeger eeuwen het Stadswijnhuis, thans is het de zetel van het stadsbestuur. Het gebouw is uitwendig niet van bizondere beteekenis, alleen de laat-empire hoofdtravée aan de Oudestraat, een ontwerp van meergenoemden Sorg, verdient de aandacht. Inwendig treft de deftige burgemeesterskamer, de traphal (1916), de trouwzaal (1888) en de Raadzaal. De verschillende wanden worden versierd door belangrijke schilderijen, waaronder er voorkomen van onze eerste meesters en een fraai gobelin, terwijl in de Raadzaal en de daaraan grenzende Commissiekamer de levensgroote conterfeitsels onzer Oranje's en die der Friesche Stadhouders prijken, waarvan enkelen aan Mierevelt worden toegeschreven.

Foto: Gezicht op de Nieuwe Toren (vanaf de Nieuwe Markt)

In de nabijheid van het Raadhuis, over het fraaie Postkantoor, verheft zich hoog boven zijn omgeving uit de Nieuwe Toren, met zijn Carillon van den beroemden FRANÇOIS HEMONY. Deze toren werd gebouwd in 1649-1664 naar het ontwerp van den vermaarden Amsterdamschen architect PHILIP VINGBOONS. Dit bouwwerk, gerestaureerd in 1923-1925, is typisch voor den stijl der late Hollandsche Renaissance uit de 2e helft der 17e eeuw en het is van die periode een fraai representatief monument.
Des Maandagsochtends en Vrijdagsavonds wordt Hemony's carillon bespeeld. Dan is het een genot, wanneer men op het balcon der Buiten-Societeit zit, terwijl de witte speeljachten over den IJssel scheren, belangstellend te luisteren. Vooral des Vrijdags, als alles verstilt en precies 6 uur de vroolijke klokkenklanken vallen in den vredigen zomeravond, wanneer "de beiaard zingt" en die klanken dan wegsmelten over de oude stad en den imposanten IJsselstroom.

Foto: Het Gothische Huis

Dicht bij dezen toren spreekt tot den opmerkzamen bezoeker de uiterst zeldzame en mooie gevel van het reeds genoemde, aan de Oudestraat gelegen Gothische huis. Dit gebouw, zooals er ons land maar enkele kan aanwijzen, had sinds onheugelijke jaren binnen zijn muren gevestigd het bedrijf van graanhandelaar en winkelier. Het is dus een koopmanshuis en nog wel een uit het Hanzetijdperk. Dit Goth. huis is een zeer merkwaardig en schitterend overblijfsel der laat-gothieke woningbouw en opgetrokken in de fraaie stijlvormen van die periode der Vlaamsche Kunst,welke aan het bouwmeestersgeslacht KELDERMANS herinneren doet. En nu was het een goede gedachte om, behalve het museum der stichting "Campen", hier ook onder te brengen de Openbare Leeszaal met bibliotheek. Deze inrichtingen (geopend 9 Febr. 1921) zijn voor het lezend en studeerend Kamper publiek in den korten tijd van haar bestaan al onmisbaar geworden.
Nog een, en wel zeer oude en hoogst nuttige instelling moet hier worden genoemd, n.l. de aan den Burgwal en Boven-Nieuwstraat gelegen Vereenigde Gast- en Proveniershuizen, bestaande uit het onder een dak gebrachte St. Catharina-, St. Geertruids- en H. Geestgasthuis. Deze "godshuizen", reeds in de 14e eeuw gesticht, zal de oppervlakkige bezoeker niet spoedig opmerken, omdat de gebouwen hoofdzakelijk "van de weg-af" zijn gelegen.
Om een vriendelijk tuintje, dat ons de Vlaamsche Bagijnhofjes in herinnering roept, rijen zich de mooi gebouwde, proper-witte huisjes met 18e eeuwsche geveltoppen, met boven- en onderdeuren, versierd door blinkend gepoetst koperwerk. Aan den Burgwal vindt men nog rijkgebeeldhouwde 17e eeuwsche dakkapellen, welke afkomstig zijn van het voormalige H. Geest-gasthuis, destijds over de N. Markt gelegen. Van het interieur moet worden genoemd de Regentenkamer, alwaar een zeer zeldzaame verzameling schilderijen, waaronder z.g. primitieven, wordt bewaard.
Nog andere inrichtingen voor ouden van dagen zijn de z.g. "Vergaderingen", (in Holland Hofjes geheeten) waar een klein aantal, gewoonlijk weduwen, haar ouden dag doorbrengen. Hoewel Kampen vroeger wel een achttiental "vergaderingen" bezat, zijn die grootendeels verdwenen en anderen weer tot één gesticht samengevoegd. Maar de Vergadering In Bethlehem (1631), is een der weinige, welke nog haar zelfstandigheid hebben behouden. Zij is gelegen aan de Buiten-Nieuwstraat; daar ziet men haar prachtig geveltje met sierlijk beeldhouwwerk, waarvan de Kerstnacht vooral het oog bekoort.

Foto: Het Weeshuis aan de Vloeddijk (thans in gebruik voor de School voor Verlofsofficieren)

Spraken wij zooeven over hulpbehoevende ouden van dagen, ook voor de onverzorgde jeugd bezit Kampen in Het Burgerweeshuis op den Vloeddijk een mooie instelling. Het gebouw, dat wij thans kennen, dagteekent van 1891, is comfortabel en ruim ingericht, en gebouwd naar het ontwerp van de Zwolsche architecten W. en F.C. Koch. Het bezit ruime leer- en speellokalen en al datgene wat noodig is voor opvoeding en ontspanning. Op deze plek, waar reeds in 1460 het St. Bregitten-Convent werd gesticht, was in 1657 in het oude gebouw het Arme Weeshuis of Kinderhuis gevestigd, dat, zooals het berijmde opschrift boven het oude poortje vermeldt, in 1719 weer werd verbouwd. Het oude weeshuis heeft echter in 't begin der vorige eeuw als Kazerne dienst moeten doen, maar in 1842 werd het gebouw weer tot weeshuis bestemd. De weezen van het Groot Burger weeshuis zijn ook hier in 1923 ondergebracht. Eenige oude schilderijen, waaronder een 15e eeuwsche triptiek, die de regentenzaal sieren, zijn van het G.B. Weeshuis afkomstig.

Wij zouden niet volledig zijn, wanneer wij hier niet noemden het Ziekenhuis Engelenbergstichting, de school voor verlofs-officieren met de monumentale gevel aan de Koornmarkt en het gebouw voor H.B. School (thans Lyceum) en Gymnasium. Van het nieuwe gebouw der Theolog. School wordt hierachter gesproken.

Foto: Het Ziekenhuis "De Engelenberg-Stichting"

Het ziekenhuis, gebouwd op een gedeelte van het stadsplantsoen en gedempte Singelgracht, naar de plannen van den architect W. KROMHOUT CZN., werd in 1916 in gebruik genomen. Het draagt een modern karakter en bevat alles wat een thans goed ingericht ziekenhuis behoeft. Het wordt omgrensd door een fraaien tuin en is rustig gelegen aan het Plantsoen, beide aangelegd door den bekenden tuinarchitect Leonard A. Springer van Haarlem. Door een legaat van MEVR. VAN DIGGELEN, geb. ENGELENBERG kon voor het grootste gedeelte in de bouw- en oprichtingskosten voorzien worden; het ontbrekende betaalde de gemeente.
In de onmiddellijke nabijheid ziet men hier de H.B. School met het daaraangebouwde Gymnasium. Dit bouwwerk van den stads-architect wijlen W. Koen, werd ongeveer 1883 gesticht. Het ademt den geest van zijn tijd. De klassieke vormen, die hier wat dor aandoen, zijn domineerend. Echter kenmerkt dit gebouw toch een zekere rust en voornaamheid. Voor het onderwijs is dit schoolgebouw goed ingericht. Het bezit, behalve zijn groot aantal leslokalen, ruime laboratoria, groote teekenzalen, natuurkundige cabinetten enz.

Wij zouden hier nog kunnen herinneren aan vele merkwaardige iooonhuisgevels, welke versierd zijn door fraai beeldhouwwerk, maar wij moeten ons bekorten. Alleen willen wij even vermelden de prachtige Kruisdragende Christus (1538), welke boven den ingang van het vroegere ziekenhuis (laatstelijk Mil. hospitaal) aan den Vloeddijk bij de Molenstraat, wordt aangetroffen. Dit Ziekenhuis, vroeger "Calvariën" geheeten, was aanvankelijk "Het Pesthuis op de Belt", dat in 1538 gesticht werd door EILART CROMME, "pilgherum van Herusalem": Van CROMME hangt het portret thans in de regentenkamer der Engelenbergstichting.

A.J. Reijers

Kampen (1925): Het Kamper-Eiland

2011-04-30T10:54:00.000-07:00

HET KAMPER-EILAND EN OMGEVING.

Er is zeker geen tweede Gemeente in ons land aan te wijzen die een dergelijk aaneengesloten uitgestrekt landelijk bezit heeft als de Gem. Kampen. In de omgeving domineert dan ook dit Gemeentelijk bezit en maakt, dat in de geheele gemeente Kampen slechts een zeer klein aantal eigenerfde boeren wordt aangetroffen, terwijl zich ook overigens slechts zeer weinig land in handen van particulieren bevindt. In een wijde boog strekken zich deze landerijen uit, Zuidwaarts, Noordwaarts en Westwaarts van de stad, slechts hier en daar onderbroken door een perceel in eigendom bij een particulier. Evenals het ontstaan van de grond zelf, ligt ook de oorsprong van het eigendomsrecht, dat de stad Kampen uitoefent, ver terug in 't grijze verleden. De bodem is geheel van alluvialen oorsprong, ontstaan als ze is door de voortdurende overstroomingen van de zee en den IJssel, welke laatste in zijn watermassa's onafgebroken slib aanvoerde dat hier in de delta langzaam bezonk. Hier en daar ontstonden kleine eilanden die door de voortdurende aanslibbing langzaam grooter werden.
Vrij algemeen wordt aangenomen, dat Kampen als nederzetting dateert van omstreeks 1200. Deze nederzetting vond op een eiland in den mond van den IJssel een geschikte gelegenheid voor de uitoefening van het landbouwbedrijf en de visscherij. Deze gronden, door de zee gevormd en bij hoogen waterstand telkens overstroomd, waren eigendom van den landsheer, die zorgvuldig zich dergelijke gronden voorbehield en zijn aanwasrechten deed gelden. Het landsheerlijk gezag werd uitgeoefend door de bisschoppen van Utrecht, die allengs het oppergezag over geheel Salland verkregen. De toestand was dus oorspronkelijk deze, dat alle gronden in de naaste omgeving van Kampen eigendom waren van Utrechts bisschop, zoomede de schorren en aanwassen in de mond van den IJssel en langs de kust. Deze toestand moet niet bevredigd hebben, vooral niet toen spoedig het vlek Kampen zich begon uit te breiden en de behoefte aan land zich sterker deed gevoelen. Het feit, dat Kampen medegewaard was in de marke van Mastenbroek, kon hierin eenigszins voorzien.
Opmerkelijk is wel het feit, dat schijnbaar in Kampen nimmer gemeenschappelijk grondbezit, in den vorm eener onverdeelde marke, heeft bestaan. Zulks in afwijking met overal elders in Overijsel, waar juist deze oud-Germaansche vorm van grondbezit diep wortel had geschoten. De omgeving behoorde tot de regalia en was dus eigendom van den landsheer. Deze laatste moest echter rekening houden met het zich ontwikkelende vlek Kampen, waar de behoefte aan grond zich steeds sterker deed gevoelen. We zien dan ook dat tusschen 1250 en 1267 (de juiste datum is niet bekend) bisschop Hendrik van Vianden aan de burgerij van Kampen toestaat, de gronden ten zuiden van de stad (de broeken en andere weiden) te gebruiken tegen een jaarlijksche uitkeering van vijf solidi gewone munt. Ook nu ontstonden geen markegronden daar deze concessie niet geschiedde ten behoeve van markegenooten of een bepaalde groep van burgers, doch aan het stadsbestuur.
In 1364 werd de Marke van Mastenbroek verdeeld waarin Kampen voor een aanmerkelijk deel gewaard was, en waarbij Kampen zijn aandeel in die gronden afstond aan bisschop Jan van Arkel in ruil voor de Kampereilanden met het daartoe behoorende aanwasrecht. In 1364 was dus reeds het landelijk bezit der gemeente zeer uitgebreid. Door aanslibbing is de oppervlakte echter nog aanmerkelijk toegenomen en heeft zoo na eeuwen de vorm aangenomen die het thans bezit.
De landerijen der gemeente liggen als gezegd, in een wijden kring ten Zuiden, Westen en Noorden van de stad. Westelijk van de stad vindt men een 8-tal gemeenschappelijke weiden benevens 25 boerenerven, alsmede complexen los land. Rechts van den IJssel en verder begrensd door 't Ganzendiep, vindt men het eigenlijke Binneneiland, waarvan weer door het Regterdiep de z.g.n. Kattenwaard als een apart eilandje met 4 boerderijen, wordt afgescheiden. De Mandjeswaard met 14 boerderijen ligt ten Noord-Oosten van het Binneneiland en wordt omspoeld door 't Ganzendiep en de Goot, terwijl dan nog aan de rechteroever van de Goot de polder "de Pieper" ligt, welke polder ook grootendeels eigendom is van de Gem. Kampen.
De hoogteligging van den bodem varieert van ongeveer A. P. tot 1 M. + A. P. en hooger, de meeste gronden 0.50 M. + A. P. De bodem is van uitstekende hoedanigheid en bestaat uitsluitend uit kleigrond. Over 't algemeen is de kleigrond niet bijzonder zwaar en daarom dan ook van nature geschikt zoowel voor weiland als voor bouwland. 't Laatste wordt echter weinig gevonden daar de gronden niet voldoende tegen overstrooming beschermd worden. Wel is het geheel met dijken omgeven, doch deze zijn gemiddeld niet hooger dan 2.15 M. + A. P. Voor de zomermaanden is deze bescherming voldoende doch tijdens de wintermaanden bij storm kan het water rijzen tot 3 M. + A. P. en hooger.

De landerijen der Gemeente zouden als volgt kunnen worden ingedeeld: algemeene weiden, erven, losse landerijen, biesvelden en rietland.

De stadsweiden liggen met uitzondering van ééne weide (Seveningen) alle aan den linker oever van den IJssel. Zeer dicht bij de stad liggen de 4 Broekweiden en de Greente, dienende resp. tot weide voor het vee van de Groot- en Buitenburgers, die daarop tegen een door den Raad vast te stellen weidegeld en onder de door dit College te stellen voorwaarden melkvee mogen opslaan.

Iets verder verwijderd liggen nog 3 andere gemeenschappelijke weiden n.l. het Hagenbroek, de Nieuwe Weide en de Melm terwijl op het z.g.n. Binneneiland nog een gemeenschappelijke weide (Seveningen) wordt gevonden. Op deze laatste 4 weiden mogen ook ingezetenen, niet-grootburgers, vee opslaan, zij 't dan tegen een hooger tarief.

De gemeenschappelijke weiden hebben in totaal een oppervlakte van ruim 760 H.A. Wordt in een jaar zeer weinig vee aangeboden dan wordt een gedeelte gehooid. Het beheer berust bij een College van Weidemeesters uit en door den Raad benoemd.
De opslag was over de laatste jaren als volgt:
1920 in totaal 1645 stuks vee.
1921 ,, 1385 ,,
1922 ,, 1926 ,,
1923 ,, 1367 ,,
1924 ,, 1359 ,,
Dit vee was afkomstig van groot-burgers en van ingezetenen. Inwoners uit andere gemeenten mogen geen vee opslaan. In 1924 maakten 117 groot-burgers van hun recht om vee op te slaan gebruik. Het dagelijksch opzicht is opgedragen aan oppassers, die
eveneens voor het regelmatig verslaan moeten zorgdragen. Verder zijn bepaalde weiden uitsluitend bestemd voor melk- en dragend vee, terwijl op andere ook paarden en jong vee worden toegelaten.

De Gemeente Kampen bezit verder in eigendom 98 erven met een totaal oppervlakte van 3628 H.A. Hiervan liggen 25 op den linker- en 73 op den rechter-IJsseloever. De kleinste boerderij is 24,72.30 H.A. groot en de grootste 58.76.55 H.A. Meest voorkomende grootte tusschen 30 en 40 H.A.
De erven worden in 4 groepen telkens voor een tijdperk van 4 achtereenvolgende jaren verpacht, waarbij de zittende pachters telkens in de gelegenheid worden gesteld het erf opnieuw in te huren tegen een huursom die door den Raad wordt vastgesteld, gehoord een Commissie van taxateurs bestaande uit 3 personen. De pachters stellen er doorgaans grooten prijs op, de erven over langere jaren te mogen bemeieren, terwijl de gemeente van haar kant zulks eveneens z.v.m. bevordert. De pachtprijs houdt natuurlijk verband met de kwaliteit van den bodem; de beste perceelen doen f 130.- per H.A. en meer, terwijl de mindere kwaliteit in dezelfde mate minder huur doet.
Vooral in de oorlogsjaren en vlak daarna zijn de pachtsommen aanzienlijk gestegen. Dit moge blijken uit 't volgende staatje, waarin wordt weergegeven de bruto-pachtopbrengst over de jaren 1914 t/m 1924:
1914 f 281.006.-
1915 - 288.514.-
1916 - 293.253.-
1917 - 303.970.-
1918 - 305.162.-
1919 - 355.137.-
1920 - 403.577.-
1921 - 462.146.-
1922 - 496.443.-
1923 - 477.859.-
1924 - 459.491.-

De boerderijen bestaan bijna geheel uit grasland, in 1923 was op de 98 erven in totaal nog 25 H.A. bouwland aanwezig; in de geheele gemeente is 56 H.A. bouwland. Mocht in de toekomst de afsluiting van de Zuiderzee een feit worden, dan zal overwogen kunnen worden, of uitbreiding van de oppervlakte bouwland aanbeveling verdient.
De veehouderij is op de stadserven van groote beteekenis. De gemeente als eigenaresse is mede van oordeel dat aan de veehouderij zoo groot mogelijke uitbreiding moet worden gegeven; voor elk erf is dan ook een minimum beslag vastgesteld, varieerende van 15 tot 37 stuks rundvee boven den 2-jarigen leeftijd. In totaal moeten op de erven gehouden worden minstens 2469 stuks rundvee boven den 2-jarigen leeftijd, doch men mag gerust aannemen dat gemiddeld, het jong-vee meegerekend, wel 4000 stuks rundvee aanwezig zijn.
Sinds de fabriekmatige bereiding van zuivelproducten haar intrede heeft gedaan, heeft de verwerking van de melk tot boter en kaas op de boerderij een einde genomen. De melk wordt thans geleverd aan zuivelfabrieken, waarvan er twee in de stad gevonden worden n.l. een coöperatieve en een particuliere.
Naast de melkwinning is de fokkerij van veel beteekenis. Door middel van een fok- en controlevereeniging tracht men daarin elkander te helpen. Aan de paardenfokkerij wordt weinig gedaan; de schapen- en varkenshouderij is evenmin van veel belang.
Een verdere bron van inkomsten voor het Kampereiland is nog de hooihandel. Het eilander hooi heeft door zijn goede hoedanigheden een zekere roem verworven. Hoewel de hoeveelheid voor de verschillende jaren nogal zeer sterk uiteen kan loopen, zoo mag men die toch wel vaststellen op gemiddeld 4.000.000 K.G. per jaar.
De gemeente heeft door een goed wegennet de aan- en afvoer van producten ten zeerste vergemakkelijkt. Alle boerderijen liggen aan harde wegen, terwijl drie pontveeren toegang geven tot de verschillende deelen van het eiland.
Naast deze 98 erven bezit de gemeente nog c.a. 490 H.A. grasland dat als hooi- of weiland telkens voor een tijdperk van drie jaar publiek wordt verpacht. Deze z.g.n. losse landerijen liggen gedeeltelijk in de polder "de Pieper", gem. Genemuiden, rechts van de Goot en voor een ander deel ten Zuid - Westen en Westen van de stad in het Haatland en de polder "Dronthen".

Langs de West- en Noordkust worden vrij uitgestrekte bies- en rietvelden gevonden. Hier is het dat de IJssel groote hoeveelheden water in zee stort door zijn 4 uitmondingen Keteldiep, Rechterdiep, Ganzendiep en Goot. Een breede strook water voor de kust blijft daardoor zoet en is geschikt voor de groei van biezen en riet. De biesvelden beslaan een oppervlakte van +270 H.A., telkenjare wordt door aanplanting het veld vergroot. De gemeente beoogt met deze aanplanting een tweeledig doel: eerstens vormt de biezencultuur een zelfstandige bron van inkomsten voor de gemeente; zoo bedroeg de opbrengst in de jaren 1922, '23 en '24 resp. f 23055. -, 13015. - en f 23085. -, waartegenover slechts geringe uitgaven staan; doch daarnaast wordt door de biesaanplanting de landaanwinning door aanslibbing ten zeerste in de hand gewerkt. De oppervlakte buitenland neemt jaarlijks toe. Door den Raad is besloten in 1925 75 H.A. in te polderen, Noordwaarts van de Mandjeswaard; meerdere complexen komen binnenkort eveneens voor inpoldering in aanmerking. Heeft de bodem van de biesvelden een bepaalde hoogte bereikt, dan worden de groeivoorwaarden voor de biezen ongunstiger en de biezen beginnen te kwijnen om plaats te maken voor riet. De gemeente heeft daardoor ook nog de beschikking over vrij uitgestrekte rietvelden. De totale oppervlakte bedraagt c.a. 190 H.A. Telken jare wordt 't rietgewas verkocht om in de wintermaanden gesneden te worden. De opbrengst bedroeg over de jaren 1920 t/m 1923 resp. f 3286. -, f 1880. -, f 3602.- en f 2818.-.

Uit vorenstaand blijkt dus wel dat de landelijke eigendommen voor de gemeente van de allergrootste beteekenis zijn. De oppervlakte van alles saam (weiden, erven, losse landerijen enz.) bedraagt c.a. 5338 H.A. De inkomsten die de gemeente hieruit trekt zijn belangrijk; in de oorlogsjaren en vlak daarna zijn deze aanmerkelijk gestegen om in 1922 't hoogtepunt te bereiken, waarna weer een daling is ingetreden. Over 1922 was de netto-opbrenst der eilanden enz.f 597.257. -, en over 1923 bedroeg deze f 536.965.-. In 1922 is van de landelijke bezittingen een zelfstandige dienst gemaakt.
Tenslotte zij er nog op gewezen dat het Kampereiland den natuurliefhebber veel schoons biedt. Mooi zijn in den zomer de uitgestrekte groene weiden met 't grazende vee waartusschen de breede rivieren zich een weg hebben gebaand. De met riet begroeide oevers en kolken geven aan het landschap iets bekoorlijks evenals de hoog op terpen gebouwde boerderijen, waaromheen knotwilgen en ander geboomte, aan de streek een eigenaardig karakter verleenen. Een bezoek aan de bies- en rietvelden is zeer interessant, vooral voor den vogelliefhebber, door de aanwezigheid van talrijke, waaronder weinig elders voorkomende vogelsoorten.

J. Haverkamp

Kampen (1925): Algemeene stadsbeschrijving

2011-04-30T10:36:00.000-07:00

ALGEMEENE STADSBESCHRIJVING.

Kampen en de IJssel
Kampen is "de IJsselstad" bij uitnemendheid. Meer nog dan dat van Zutfen en Deventer is haar historisch verleden beïnvloed geworden door de gunstige ligging aan en nabij de uitmonding van de rivier en al moge in later tijd de beteekenis van den IJssel voor het grootverkeer sterk zijn verminderd, de belangen van Kampen zijn daarmee nog steeds ten nauwste verbonden. Ook afgedacht van de rijke schenking der vruchtbare delta is de beteekenis van de prachtige rivier in velerlei zin niet hoog genoeg aan te slaan. Om te beginnen is zij de draagster van het verkeer, staat handel en nijverheid, zuivelproductie, hooibouw en visscherij ten dienste, brengt beweeg, leven en vertier langs haar kaden. In den loop van 1923 zijn 2203 stoombooten met een gezamenlijken inhoud van 246.000 ton en 1050 zeilschepen met 199.000 ton van hier de rivier opgevaren en zijn 2204 stoomers, inhoudende 259.000, en 2074 zeilschepen, inhoudende 312.000 ton, stroomafwaarts gaande, de IJsselbrug gepasseerd. Deze booten behooren grootendeels tot vaste stoomvaartdiensten, alhier door een agentschap vertegenwoordigd, zooals : de Zutfensche Stoombootdienst Zutfen-Kampen-Leeuwarden, de Zaandamsche Motordienst Zaandam-Kampen-Zutfen, de stoombootdiensten Zwolle-Kampen-Amsterdam-Rotterdam en Zwolle-Kampen-den Haag-Delft, beide laatste van de reederij Van der Schuyt. Voorts de dagelijksche verbinding Zwolle-Kampen-Amsterdam van de reederij Verschure met de groote, comfortabele salonbooten "Zwolle" en "Kampen", welke een geregelden nachtdienst en gedurende de zomermaanden tevens een dagdienst onderhouden.
Bij gunstig weer wordt dan druk geprofiteerd van de gelegenheid om voor matigen prijs een heerlijk zeereisje of riviertochtje te maken. Behalve de hier genoemde booten, welke Kampen op doorreis aandoen, zijn er ook, welke hier haar basis hebben. En van deze verdienen vooral de Urker booten vermelding. Een eervolle vermelding! Ieder, die kranten leest, kan toch weten, wat een goeden naam deze postbooten hebben als zeebouwertjes en welk 'n kranigen staat van dienst haar bemanning kan overleggen. Iederen ochtend vaart een der beide, aan de Urker Stoomvaart-maatschappij behoorende booten van Kampen af, om via Urk naar Enkhuizen te varen en iederen namiddag komt er een hier voor den wal terug. De eene is de om haar "vast liggen" gezochte en wegens haar roemruchtige avonturen vermaarde Jhr. von Geusau ; de andere de voor kort aangekochte, keurig ingerichte Insula. De Urker Maatschappij is tevens contractueel belast met het overbrengen van de post en vandaar, dat des winters bij stremming van de vaart, zelfs bij zwaren ijsgang, haar booten nog tot het uiterste den dienst onderhouden. Pas wanneer het ijs zich in zee vastzet, geven zij den strijd op en het is bij zulke gelegenheden, dat momenten van perikel worden doorgemaakt. Houdt de vorst aan, dan komt de beurt aan de "ijsvletten" . Uit tegenovergestelde richtingen, van Urk en van den uitersten punt van het Kamper Eiland, wordt getracht over en door het ijs Schokland te bereiken; daar wordt dan "gewisseld" en vervolgens de terugtocht aanvaard. Wat zoo'n tocht beteekent, waarbij de vlet om beurten dienst moet doen als slede en als boot en welke vermoeienissen en gevaren de stoere kerels daarbij trotseeren, is bij herhaling beschreven. Thans is een overeenkomst aangegaan tusschen de Urker Stoombootmij en de K. L. M., waarbij de laatste zich verbindt, om bij ijsgang zoo mogelijk tweemaal per week de post naar en van Urk te vervoeren per vliegtuig uit Schiphol, waarvan dan hoogstens zes passagiers gebruik kunnen maken.

Foto: IJsselbrug: poort stadzijde

Na deze verbinding kunnen verder genoemd de lijnen Kampen-Zwolle-Nijmegen, Kampen-Zwolle-Utrecht-Rotterdam en Kampen-Zwolle- Tiel-den Bosch, alle onderhouden door de reederij Van der Schuyt. Voorts maakt de stoomboot "Koophandel" twee keer per week de reis naar Amsterdam, het stoomertje "Paul Kruger" vaart dagelijks heen en weer naar Hattem en een motor-vrachtbootje onderhoudt de verbinding met Apeldoorn.
Buiten deze booten leggen voortdurend tal van zeilschepen te Kampen aan en bij het wachten op gunstige vaargelegenheid kan het voorkomen, dat ze langs de kaden in rijen van zes en meer naast elkander gemeerd liggen. Het "liggeld" bedraagt hier slechts een halve cent per ton (van 1000 K.G. laadvermogen) per etmaal en bij abonnement nog minder, terwijl het .walgeld" (bij tijdelijken opslag van goederen op de kade) voor het gebruik van elke 50 M2. wal niet meer is dan f 0.20 per dag of bij abonnement f 50.- per jaar.
Groote aken worden gesleept of liggen op stroom en jachten, verschillend van bouwen van afmeting, behooren mede tot de geregelde bezoekers, terwijl men een enkele maal een der kleinere marine-vaartuigen ook ligplaats kan zien kiezen.
In verband met het hoofdbedrijf der boerenbevolking is de hooiverscheping hier van beteekenis en een groot deel van het jaar brengt zij bedrijvigheid aan de kade beneden de brug.
Voor de Zuiderzee-visschers is de Kamper "afslag" als gemakkelijk bereikbaar, een gezochte afzetplaats en geregeld wordt hun aankomst naar ouden trant bij bekkenslag den volke bekend gemaakt; de jaarlijksche omzet aan den afslag beloopt ongeveer f 23.000.-.

Geeft deze vluchtige opsomming eenig denkbeeld van de beteekenis der rivier ten bate van het verkeer en ter bevordering van leven en bedrijf, nog in velerlei ander opzicht is de IJssel voor Kampen van waarde. En hierbij kan gedacht aan het genot van baden en zwemmen in het frissche, levende water. Om dit genot te verhoogen heeft het gemeentebestuur in de jaren 1912/13 doen bouwen een keurige zweminrichting, 57 bij 22 meter buitenmaat,welker massief ijzeren bovenbouw rust op een 15-tal grootere en kleinere pontons van gewapend beton. Het diepe bassin voor de geoefende zwemmers is 32 M. lang en 16 M. breed, dat voor de nog ongediplomeerden en dat voor de kinderen zijn elk 16 M. lang en 10 M. breed. De op stroom liggende inrichting verheugt zich doorloopend in druk bezoek van jong en oud - het vrouwelijk element daaronder sterk vertegenwoordigd - en bij warm weer is zij herhaaldelijk "uitverkocht". Dan is het waterballet daarbinnen in vollen gang en heerscht er een vroolijke drukte; het is een loopen en springen, ploeteren en plassen, roepen en schateren, dat zelfs op de ouderen aanstekelijk werkt. De toegangsprijzen zijn matig gesteld: 15 cent voor een bassin- en 22,5 cent voor een kuipbad, terwijl de inrichting des avonds eenigen tijd "kosteloos" is opengesteld voor minvermogenden. De schooljongens bezoeken klasgewijs onder geleide en toezicht hunner onderwijzers het bad om er het zwemmen te leeren.
Voor beoefening van verdere watersport is Kampen schitterend gelegen. Op het breede water, nu eens rustig en vlak als een spiegel, dan zich plooiend tot speelsche golfjes, soms wild en onstuimig met witgekuifde baren, kan ieder genieten op zijn getij; de ranke kano en de vlugge giek even goed als de laveerende zeilschuit en de snelle motorboot. Niet allen, die zeil of riemen hanteeren, doen dit echter voor hun genoegen. Er zijn er ook, die hun dagelijksch broodje zoeken te verdienen door jacht te maken op de geschubde bewoners. Bijna het geheele jaar ziet men de visschers bezig met het uitzetten en binnenhalen van hun netten, welke in soort verschillen naar het jaargetijde; van sleepnetten en staand want, van fuiken en aalkorven wordt te bestemder tijd en plaatse gebruik gemaakt. Aan het visschen op steur wordt den laatsten tijd wegens gebrek aan resultaat weinig meer gedaan; tot voor weinige jaren werden nu en dan nog enkele van die kolossen, waaronder exemplaren van honderden ponden gewicht, door Wilsummer visschers bemachtigd, een buitenkansje! want het buitenland (Parijs) betaalde voor de kaviaar een goeden prijs.
Hoe talrijk en veelzijdig dus de gunsten van IJsala jegens Kampen zijn, een enkele maal toch kan haar omarming te innig, zelfs benauwend worden. Dat is namelijk het geval, wanneer bij een sterken, doorstaanden noordwester de uitstrooming van het rivierwater verhinderd wordt door een hoogen stand der zee voor den oostwal. Dan kan het rivierwater in korten tijd enorm opzetten. Zoo steeg in den nacht van 2 op 3 December 1917 het peil binnen enkele uren tot 2.91 boven A. P. en twee jaar te voren in den bangen nacht van 13 op 14 Januari 1916 was het nog heel wat erger, want toen werd op zeker oogenblik een hoogte van 3.13 A. P. (dit overigens een hooge zeldzaamheid!) bereikt. Wat een dusdanige waterstand beteekent, kan men eenigszins beoordeelen, wetende dat de hoogte der kaden om de buitenpolders berekend is op een peil van 1.90 en dat het Kamper Eiland begint in te loopen bij een rivierstand van 2.25. Wat men dan in die richting te zien krijgt, is één uitgestrekte watervlakte, waarboven alleen de uitstekende boomrijen de wegen markeeren, terwijl ieder (op een terp gebouwd) boerenerf in een eilandje is verkeerd, zoodat de verbinding onderling en met de stad slechts per roeiboot onderhouden wordt. Een minder benijdenswaardige positie, welke intusschen door de pachtersfamilies niet al te tragisch wordt opgenomen en gemeenlijk ook slechts van korten duur is. Bovendien mag niet uit het oog verloren, dat deze streken aan de herhaalde inundaties haar tegenwoordige vruchtbaarheid te danken hebben. Wanneer echter dergelijke hooge was samengaat met ijsgang, kan dit reden geven tot bezorgdheid, spanning zelfs. Het is voorgekomen, dat de IJsselbrug, ondanks haar uit ijzer geconstrueerde bovenbouw en stevige torens, rustende op zware, zorgvuldig gefundeerde pijlers, beefde en schokte op haar grondvesten. Steeds heeft zij echter aan dergelijke zware beproeving glansrijk weerstand kunnen bieden.

Foto: De IJsselbrug

Deze brug, waarvan de bouwkosten bijna vier ton vereischten, is tusschen 1872 en '74 gebouwd naar een ontwerp van het ingenieursbureau Nierstrasz, terwijl tien jaar later de fundeering der pijlers nog verbeterd en verzekerd is naar plannen van den Delftschen hoogleeraar Telders. Boven den ingang aan de stadszijde is de Landbouw in beeld gebracht, terwijl de Kamper Stedemaagd troont boven de andere ingangspoort. De voorgangster van déze was een houten brug, welke toen reeds bijna twee en een halve eeuw had dienst gedaan, hoewel ze, vooral na storm en ijsgang, voortdurend groote herstellingen eischte. En ook die brug had al een voorgangster gehad, want volgens de chroniek werd den 29 April 1448 op deze plaats aangevangen met het bouwen van een brug, ondanks het protest van Deventer en van de Duitsche Hanzesteden, die daarvan
nadeel vreesden voor haar belangen. Zelfs werd een beslist verbod uitgevaardigd door den Roomschen koning Frederik, maar Kampen ging rustig met den arbeid voort en voltooide den brugbouw.

Industrie
Het zal wel geen verklaring behoeven, waarom vele ondernemers voor de vestiging hunner zaak een punt hebben gekozen aan of in de nabijheid van de rivier. Reeds hiervóór is melding gemaakt van de Kamper Emaille-fabrieken met haar meer dan 600 arbeiders, welker producten onder het alom bekende en gerenommeerde merk BK hun weg vinden tot buiten de landsgrenzen en niet het minst naar de Koloniën. Dan liggen vlak aan het groote water de beide kapitale fabrieken van Van Heel's Cond. Milk Cy Ltd., de eene buiten de Venepoort, de andere op Seveningen (den zuidelijken punt van het Kamper Eiland), welke uit wijden omtrek de melkbussen doen aanbrengen met zware vrachtauto's en met elkander geregelde verbinding onderhouden door platte motorschuiten. Even gunstig zijn gelegen de Chemische Fabriek ter vervaardiging van magnesium, de zeepziederij Walkate en Rodenberg, de machine-fabriek W. E. Penning, de Kamper Brandstoffenhandel, de houthandel P. Cramer met uitgestrekte opslagplaatsen, de steenfabriek Gebrs. Van Hasselt, de scheepswerf Schepman, de constructiewerkplaats Hammers & Zn., alle de rivier zoekende voor den aanvoer van grondstoffen en goeddeels ook voor de verzending der gefabriceerde producten.

Onder de te Kampen vertegenwoordigde bedrijven neemt van ouds de tabaksindustrie een eerste plaats in en nog steeds zoekt de grootste helft der arbeidersbevolking haar bestaan in de sigarenfabrieken, waarvan het aantal, groot en klein, den laatsten tijd tot boven de 60 gestegen is. Men zou zich echter vergissen met hierin een bewijs te willen zien van grooten bloei in het bedrijf. Eer is het omgekeerde het geval. De sigarenindustrie kampt reeds eenige jaren met een chronische malaise, veroorzaakt in de eerste plaats door sterke vermindering van den export, vooral naar Duitschland en Skandinavië, en ook door verminderde vraag van den binnenlandschen afnemer in verband met de prijsverhooging van het artikel. Die verhooging vindt weer haar verklaring voor een deel in den sterk opgevoerden marktprijs der goede tabakken en den (bij vroeger vergeleken) hoogeren loonstandaard, voor een deel ook in de bepalingen der jongste wetgeving. Deze schrijft namelijk voor, dat alle arbeid in de fabrieksgebouwen moet worden verricht (waardoor dus zeer terecht een einde wordt gemaakt aan het verkeerde stelsel der "thuiswerkers"), welke gebouwen aan verschillende eischen moeten voldoen. Deswege worden echter aan de werkgevers in het groot-bedrijf al weder zware lasten opgelegd, zoodat dezen verplicht zijn, hun waren sterk op prijs te houden, hetgeen den afzet belemmert en de werkloosheid in het vak bevordert. Aanvankelijk daartoe door den nood gedrongen (de steun was vaak ontoereikend, ook begrensd van duur) begonnen enkele werkloozen voor eigen rekening te werken en geleidelijk nam hun aantal toe. De klein-fabrikant toch kan zijn product belangrijk goedkooper aanbieden omdat zijn bedrijfskosten minder en de weinige door hem uitgekeerde loonen lager zijn dan die, welke in het groot-bedrijf gelden, terwijl hij tevens profiteert van de omstandigheid, dat velen thans meer acht geven op "prijs" dan op "kwaliteit". Ziedaar tevens dus verklaard de verrassende toename van het aantal "fabrieken". Toch is het getal arbeiders, die als sigarenmaker, sorteerder, plakker, expediteur, kerver, kistenmaker, enz. in de bekende fabrieken van W. G. Boele Sr., La Bolsa voorheen C. J. Boele, Smit & Ten Hove, Wascana, Gluysteen en Van Breughel, Indiana, Post van der Linde, Van der Mijle & Co., Ysala e. m. werkzaam zijn, nog steeds heel groot, wat o.a. verklaart, dat twee van de vijf vakorganisaties den zetel van haar hoofdbestuur te Kampen gevestigd hebben. Volgens een met de regeering getroffen overeenkomst heeft de N.V. Sigarenfabriek "Indiana" op het eiland Urk een werkplaats ingericht, om de jeugdige visscherslieden in het tabaksvak op te leiden.

Buiten de genoemde bedrijven zijn nog te Kampen gevestigd de omvangrijke uitgeverszaak J. H. Kok, vooral voor religieuze en theologische litteratuur, de N.V. Kamper Meubelfabrieken, de bekende groothandel in koffie en thee Kanis & Gunnink (K & G), de coöp. zuivelfabriek "De IJssel", orgel- en piano-fabrieken, exportslagerijen, hooiperserijen, vischrookerijen, enz. De "K.A.V.O" ("Kamper Actie Voor Opbloei") heeft dezer dagen bewezen, dat de Kamper winkelstand in geen enkele branche achterstaat en in ieder opzicht de concurrentie zelfs met de groote centra schitterend kan trotseeren. Het succès dier tentoonstelling was volmaakt.

Foto: Het R.K. Thuis "Concordia" aan de IJsselkade

Marktwezen
De op Maandag gehouden weekmarkt trekt geregeld de boerenbevolking uit den omtrek in grooten getale stadwaarts en de aaneengesloten rij voertuigen, meest zoogen. Utrechtsche wagentjes, welke dan naar oud gebruik in het midden der straten staan opgesteld, leveren voor den vreemdeling een eigenaardig gezicht. Dien dag komen winkeliers en kramers, ook velen van elders, hun waren op Nieuwe Markt en een deel van den Burgwal uitstallen. Het marktgeld van 10 cent per vierkante meter of f 5. - per jaarabonnement is dan ook laag te noemen.
De eertijds bloeiende Kamper botermarkt, waar de prijs "gezet" werd, is als overal elders verloopen tengevolge van de fabriekmatige zuivelbereiding en thans beperkt tot den verkoop van "stukken". Daarentegen is de laatste jaren door de uitbreiding der hoenderteelt de eiermarkt van veel meer beteekenis geworden; bij tienduizenden worden zij Maandags aangevoerd op de overdekte marktplaats, welke in den naam Plantage nog altijd herinnert aan den tijd, toen dit pleintje met boomen was beplant. Daar wordt ook de dagelijksche groenten- en bloemenmarkt gehouden en de Zaterdagavondmarkt. De Maandagsche groenten- en ooftmarkt is op het Muntplein terzelfder tijd dat op de Koornmarkt de hoenders en konijnen verhandeld worden. Een ander markt artikel zijn de russchen matten, waarvan de vervaardiging speciaal in Grafhorst en omgeving een middel van bestaan uitmaakt in de wintermaanden; ze worden verhandeld aan de IJsselkade. Het terrein van de voorjaars- en najaarsveemarkt is het Kalverenbosch, waar nu en dan ook massa-verkoopingen van meubilair worden gehouden.
Ten dienste van handelsverkeer en credietwezen is te Kampen een filiaal van de Geldersche Credietvereeniging gevestigd in een voormalig koopmanshuis, waarvan de mooie oude gevel piëteitvol gespaard is gebleven, terwijl de Sallandsche Bank haar kantoren heeft te Deventer en te Kampen. Verder worden bankzaken verricht door een viertal kassiers en is de Nederlandsche Bank vertegenwoordigd door een Correspondentschap 1e klasse. Voorschotten aan handel en landbouw worden verstrekt door de Boazbank en de Coöp. Boerenleenbank, welk beide ook gelegenheid geven voor het deponeeren van spaargelden. Op dit laatste gebied beweegt zich ook de Nuts-Spaarbank, een instelling welke vier jaar geleden reeds haar eeuwfeest heeft herdacht, maar zich volkomen aanpast bij de moderne spaarbanktechniek. Met haar kapitaal van 3,5 millioen (reserve f 350.000.-) neemt zij onder de Nederlandsche spaarbanken de 10e plaats in. Op het eiland Urk is een filiaal gevestigd. Post, telegraaf en telefoon zetelen in een flink gebouw, dat vóór weinige jaren op royale schaal is opgetrokken tusschen Oudestraat en IJsselkade.

Foto: De Societeit "'t Collegie", daarnaast het Postkantoor

Verbindingen
Buiten de reeds genoemde waterverbindingen kan de stad per spoor en per tram uit twee richtingen benaderd worden en veroorlooft Kampen zich daarom de weelde van twee stations aan weerszijden van den IJssel. Van Kampen-Noord vertrekt 19 keer per dag een trein naar Zwolle en evenveel malen komt er van daar een hier binnen. Sinds eenigen tijd wordt op deze lijn voor het personenvervoer gebruik gemaakt van benzine-motorwagens, welke proef blijkbaar voldaan heeft, vooral uit oogpunt van bezuiniging, daar soortgelijke rijtuigen ook reeds op andere lijnen, o.a. Zwolle-Apeldoorn, zijn in dienst gesteld. Van Kampen-Zuid kan men eenige keeren daags per locaaltrein Hattem en per stoomtram Nunspeet bereiken.
De spoorverbindingen besprekende, dient melding gemaakt van de merkwaardige procedure, welke kortelings is gevoerd tusschen de gemeente Kampen en de Nederlandsche Centraal-Spoorwegmaatschappij. In April 1863 sloot Kampen met
genoemde maatschappij een contract, waarbij laatstgenoemde op zich nam de reeds aangelegde spoorlijn Utrecht-Zwolle door te trekken tot Kampen en o.m. tevens (bij art. 4) de verplichting aanvaardde "àlle treinen te doen doorloopen tot Kampen",
waartegenover de stad aan de maatschappij moest betalen een som van f 250.000. -, twee jaren later nog met f 5000.- verhoogd voor den bouw van een spoorsteiger aan den IJssel. In verloop van tijd stuitte zeer begrijpelijk de naleving van dat artikel 4 op praktische bezwaren en herhaaldelijk werd daarvan dispensatie gevraagd. Dit leidde in September 1910 tot wijziging van het oorspronkelijk contract in dien zin, dat de gemeente toestemming verleende tot het buiten werking stellen van het hinderlijk voorschrift, terwijl de maatschappij ter compensatie aannam:
a. dagelijks minstens 16 treinen in iedere richting tusschen Zwolle en Kampen te doen loopen, welke te Zwolle zoo goed mogelijk aansluiting zouden geven aan de aldaar passeerende sneltreinen; b. voor het vervoer van reizigers tusschen Zwolle en Kampen onderling geen hoogere vrachtprijzen in te voeren dan op dat tijdstip (September 1910) werden toegepast, te weten f 0.50 retour 1e kl., f 0,40 2e kl., f 0.30 3e kl. en f 0.25 enkele reis 1e kl., f 0,20 2e kl., f 0.15 3e kl.; c. minstens 5 goede verbindingen per dag te onderhouden langs de tramlijn Kampen-Elburg-Nunspeet, een en ander voor zoover en zoo lang de maatschappij daarbij niet in botsing zou komen met de wettelijke bevoegdheden van den Minister van Waterstaat. Verder werd bij deze nieuwe overeenkomst nog bepaald, dat eventueel voorkomende geschillen onderworpen zouden worden aan de uitspraak van een scheidsgerecht. Inderdaad deed zich reeds na enkele jaren terzake dezer overeenkomst een geschil voor. Het aantal treinen tusschen Zwolle en Kampen verminderde tot 14 op werk- en 9 op zon- en feestdagen en wat erger was, tegelijkertijd werden de vrachtprijzen voor het personenvervoer verhoogd tot f 0,90 voor enkele reis 1e kl., f 0.70 2e kl., f 0,45 3e kl. en f 1.80 voor retour 1e kl., f 1.40 2e kl., en f 0,90 3e kl. De gemeente zag hierin een schending der overeenkomst door de maatschappij, welke laatste echter meende zich te kunnen beroepen op een besluit genomen door den Minister van Waterstaat krachtens diens wettelijke bevoegdheid. Het geschil werd ter beslechting onderworpen aan de arbitrale uitspraak van drie scheidslieden: Ir. J. Th. Gerlings, Directeur van Indische Tramwegmaatschappijen, Mr. W. L. P. A. Molengraaf, oud-hoogleeraar en F. H. de Monté Verloren, lid van de Tweede Kamer, waarbij Kampen in hoogste ressort in 't gelijk werd gesteld en de spoorwegmaatschappij veroordeeld volledige uitvoering te geven aan de bij overeenkomst aanvaarde verplichtingen of bij in gebreke blijven aan Kampen voor elken dag uit te keeren een schadevergoeding van f 50. -. Wie verwacht hebben - en voorzeker zullen weinigen van een andere meening zijn geweest! - dat na dit vonnis de oude tarieven op de lijn Zwolle-Kampen zouden worden hersteld, vergisten zich. De maatschappij verkoos liever de boete te betalen dan de bestaande vervoerprijzen te verlagen en tot op het huidige oogenblik is zij niet van gedachten veranderd.
Evenals indertijd bij het totstandkomen der lijn naar Zwolle heeft de gemeente Kampen zich ook financieel geïnteresseerd bij den aanleg van de Locaalspoor naar Hattem. Zij verstrekte een 3,5 percents-leening van f 495.000.- en bovendien nog een renteloos voorschot van f 50.000. -, een en ander onder beding, dat minstens 3 treinen per dag tusschen Kampen en Hattem zouden heen en weer loopen. Beide bedragen zijn door vervroegde aflossing reeds terugbetaald bij de liquidatie der Locaalspoorwegmaatschappij.
Behalve spoor- en tramverbindingen bestaan er op eenige naburige plaatsen geregelde autobusdiensten, namelijk Kampen-Zwolle, Kampen-Zwolle-Wijhe en Genemuiden-Kampen-Zwolle, terwijl het goederenvervoer nog wordt aangevuld door een dagelijkschen. auto-vrachtdienst op Zwolle en vrachtwagens op de omliggende dorpen.

Verlichting en watervoorziening
In de stedelijke behoefte aan licht en verwarming wordt sinds een halve eeuw voorzien door de op de scheiding met Brunnepe gebouwde gasfabriek, terwijl een buisleiding door de rivier de gelegenheid tot aansluiting ook openstelt voor wie aan de overzijde wonen. In 1907 is naast de steenkoolgasfabriek een voor watergas gebouwd en sedert bevat de productie 50 percent van elke gassoort. Over het jaar 1923 bedroeg de totale productie 2.832.400 kubieke meter. In de crisisjaren, toen vele fabrieken in den lande aan haar verplichting niet meer konden blijven voldoen, heeft Kampen wel eenige beperking van het gebruik gekend, maar geen oogenblik is de stad van gaslevering verstoken geweest. Er was tijdig gezorgd voor het opslaan van reserves in steenturf, hout, bruinkolen en gasophalt, terwijl ongecarbureerd watergas gefabriceerd werd, toen de olie ontbrak. Voor publieke verlichting zijn 382 gas-straatlantaarns in gebruik. De prijs van het lichtgas is 10 cent, muntgas 9 cent en die van het kookgas 8 cent per kub. M.

Kampen heeft het groote voorrecht van heerlijk zuiver drinkwater. Dit wordt verkregen van de hooge Veluwsche zandgronden en is in hoedanigheid te verkiezen zelfs boven duinwater. Voor de winning zijn in de buurt van het dorp Wezep 7 verticale putten gegraven van 40 tot 50 Meter diepte, welke van filters voorzien zijn en verbonden door middel van een hevelbuis, welke het water over een afstand van 200 meter naar de pompput voert. Daaruit wordt het dan door een machtige stoommachine naar Kampen geperst. De hiervoor gebruikte transportleiding heeft een capaciteit van 3 dM. en is 13,5 KM. lang. Zij werd in 1888/’89 gelegd en heeft gedurende al die jaren de watervoorziening der stad overvloedig kunnen bezorgen, doch de voortdurende stijging van het verbruik (over 1923 was dit bijna 554.000 M3) maakte het wenschelijk tijdig maatregelen te nemen ter versterking van den aanvoer. Naast de bestaande wordt dan ook thans een tweede buisleiding aangelegd, eveneens met een diameter van 300 mM., welke op eenige punten met de andere buis verbinding zal krijgen. Alle gevaar voor waterschaarschte zal hiermee voor lange jaren zijn uitgesloten.

Het tarief der Waterleiding is als volgt:

f 2.- per jaar voor een woning met 1 vertrek (v. minst. 12 M3.)
f 5.- - 2 vertrekken
f 8.32 - 3 vertrekken
f 12.60 - 4 vertrekken
f 16.20 - 5 vertrekken
f 19.80 - 6 vertrekken
f 23.40 - 7 vertrekken
f 27.- - 8 vertrekken
f 30,60 - 9 vertrekken
f 34,20 - 10 vertrekken
en voor ieder volgend vertrek f 2.26 meer.
Bij het gebruik van een watermeter wordt 22,5 cent per kub. M. gerekend (met een minimum naar het aantal vertrekken; bad en closet niet in rekening gebracht).
Het personeel van Gasfabriek en Waterleiding omvat 52 hoofden, inbegrepen de bij het Pompstation verblijf houdende machinist, twee stokers en terreinwerker.
Het Gemeentelijk Electriciteitsbedrijf betrekt den benoodigden stroom van de N.V. Electriciteitsfabriek "IJssel-centrale", gevestigd te Zwolle, welke stroom wordt toegevoerd langs een ondergrondschen kabel, die in een gebaggerde sleuf door den bodem der rivier is gelegd. Het bedrijfsbureau is gevestigd aan de Nieuwe Markt in het door de gemeente aangekochte gebouw van het voormalige hotel "Het Hof van Holland".
Voor het gebruik van electriciteit is het volgende tarief verschuldigd: Voor verlichting per Kilowattuur: per jaar 28 cent voor de eerste 2500 K.W.U., 26 cent voor de volgende 2500 K.W. U., 24 cent voor alle verdere volgende.
Voor andere doeleinden dan verlichting: per jaar voor de eerste 2500 KWU 18 cent, voor alle volgende KWU 16 cent. Voor een gebruik van electrischen stroom grooter dan 7500 KWU per jaar kunnen Burgemeester en Wethouders met de verbruikers bijzondere overeenkomsten afsluiten. De aangeslotene garandeert een stroomverbruik van min-
stens f 18. - per jaar.

Foto: Gezicht op brug en rivier, genomen vanaf de Nieuwe Toren

Gemeentelijke diensten
Voor de belangen der gemeente op het terrein der openbare werken, voor het onderhoud der eigendommen in onderscheiden vorm waakt de dienst der Gemeentewerken, welke gehuisvest is in de bovenverdieping van het Politiebureau. Behalve de zorg voor huizen, torens, poorten, bruggen, sluizen, kaden, riolen behoort eveneens tot het gebied zijner werkzaamheid het onderhoud van straten en wegen, van veren en dijken. En dat dit geen senicure is bij een gemeentelijk grondbezit van meer dan 3600 H.A., hetwelk omringd is met dijken en kaden en doorsneden van wegen, laat zich begrijpen. Bovendien rust op Kampen van ouds de onderhoudsplicht voor verschillende wegen in de omgeving, welker gezamenlijke lengte meer dan 115 K.M. bedraagt. Zoo behoort niet alleen de geheele Wezeper heide met haar oppervlakte van 350 H.A. aan Kampen, maar ook de daar langs loopende grintweg over zijn volle lengte tot aan het station Heerde (vroeger zelfs ook door de kom van dat dorp).
Toch zijn bij G. W. een aantal hoogst belangrijke, nieuwe werken in uitvoering of in gevorderden staat van voorbereiding. Reeds zijn genoemd die voor stadsuitbreiding, dan volgt de aanleg van een nieuw sportterrein van 110 Ares, de zorgvuldige restauratie van den Nieuwen Toren (werk van jaren en tienduizenden guldens kosten), een belangrijke uitbreiding der Algemeene Begraafplaats, verder de waterverversching der stadsgracht en de verbetering van het rioolstelsel langs de Ebbingestraten. De hierbedoelde verbetering zal worden verkregen door gebruik te maken van electromotorische bemaling om het rioolvocht af te voeren naar den IJssel, een werk, waarmee een uitgave van ongeveer f 40.000.- gemoeid is. Na voltooiïng zal de stadsgracht, dan niet verder door rioolwater verontreinigd, worden opgenomen onder de wateren van de polder "Broeken en Maten" en gelijk met deze door het stoomgemaal van de polder op peil gehouden. Uit oogpunt van hygiëne een enorme verbetering!

Gezondheid
De gezondheidstoestand van Kampen is in 't algemeen gunstig, hetgeen blijkt uit de sterftecijfers:
1914 246 personen (1,23 per 100 inw.)
1915 242 (1,21)
1916 273 (1,36)
1917 288 (1,44)
1918 309 (1,54)
1919 291 (1,42)
1920 281 (1,38)
1921 245 (1,22)
1922 275 (1,32)
1923 227 (1,13)

Het aantal sterfgevallen aan tuberculose, welke ziekte vooral in arbeiderskringen talrijke offers vond, neemt in verblijdende mate af, waartoe heeft bijgedragen eerstens het zeer verdienstelijke werk van de "Vereen. tot Bestrijd. der Tub." en dat van het "Groene Kruis", maar ook de belangrijke verbetering van volkshuisvesting en in 't algemeen van de hygiënische toestanden, waarvoor de ijverige Gezondheidscommissie voortdurend werkzaam is.

Het keuren van vleesch en visch is opgedragen aan een plaatselijken keuringsdienst onder directie van een keuringsveearts, geassisteerd door een hulp-keurmeester. De plaatselijke keuringsdienst is tevens door het Rijk belast met het onderzoek van geïmporteerd buitenlandsch vleesch, dat van hier uit over de afnemers in de omgeving gedistribueerd wordt.

Tegen het in den handel brengen van ondeugdelijke voedingsmiddelen van anderen aard waakt "de keuringsdienst van het keuringsgebied Zwolle", in genoemde stad gevestigd. Een gemeentelijke ontsmettingsdienst is belast met de ontsmettingen ten behoeve der ingezetenen en onder bepaalde voorwaarden ook van goederen uit andere gemeenten. De ontsmettingsoven is geplaatst in een gebouw op het terrein der Engelenberg-Stichting.
De behandeling van de patienten, die in aanmerking komen voor kostelooze geneeskundige hulp, is opgedragen aan twee gemeente-geneesheeren en twee door de gemeente aangestelde vroedvrouwen.
Voor ernstige patienten is het nieuwe, naar de eischen der hygiëne gebouwde ziekenhuis bestemd, "de Engelenberg-Stichting", waaraan verbonden zijn: één geneeskundige, twee heelkundigen, een directrice, twee hoofdverpleegsters, zes gediplomeerde verpleegsters, zes ongediplomeerde verpleegsters en (naar behoefte) volontair-verpleegsters. De verpleegkosten bedragen voor de
1e klasse: verpleging per dag f 5.50, gebruik van operatiekamer, per keer f 15. - ;
2e klasse: verpleging per dag f 3.50, gebruik van operatiekamer, per keer f 10.-;
Bij beide worden kosten voor bewassching, ontsmetting en verbandmiddelen extra in rekening gebracht.
3e klasse: verpleging per dag f 1. -.
Wanneer de behandelende arts voor een 3e klasse-patient raadpleging van een specialist noodzakelijk oordeelt, komen de kosten ten laste van het Ziekenhuis.
Voor poliklinische behandeling wordt per keer f 0.50 betaald benevens de kosten van verbandmiddelen. Minvermogenden kunnen van de betaling daarvan geheel of ten deele worden vrijgesteld.

Reiniging
Voor het reinigen van de straten, het ledigen der rioolputten, het eenige keeren per week ophalen van asch en vuilnis en van faecaliën, het wegruimen van sneeuw, enz. zorgt de Gemeentelijke Reinigingsdienst met een personeel van 50 man en 18 paarden. Het terrein der Reiniging met de stallen en bergplaatsen is aan de rivier gelegen aan het benedeneinde van Brunnepe, terwijl het bureau gevestigd is naast de kantoren van Gemeentewerken. Wegens geleidelijke doorvoering van reorganisatieplannen verkeert de dienst momenteel in een stadium van overgang.

Politie
De veiligheid van lijf en goed wordt gewaarborgd door een actief politiecorps, bestaande uit den commissaris, een inspecteur, een adjunct-inspecteur, vier hoofd-agenten, 17 agenten 1e klasse (brigadiers) en 9 agenten 2e klasse. Door geregelde lichaams- en wapenoefeningen, ook vrijwillig in hun Sportvereeniging, en het volgen van cursussen in verbandleer en hulpverleening, blijven de politiemannen zich voor hun taak bekwamen. Aan het Bureau staat een slangenwagen gereed, welke door aanschroeving aan de waterleiding onmiddellijk bruikbaar is en in de bediening waarvan de agenten geoefend zijn. Naast de politiebewaking bestaat een particuliere nachtveiligheidsdienst.

Brandweer
Bij brandalarm wordt eerst door de politie uitgerukt; blijkt echter de omvang van den brand te groot, dan wordt onverwijld de motorspuit te hulp geroepen en zoo noodig ook het verder materiaal. De brandweer staat onder leiding van een opperbrandmeester, 4 brandmeesters en 6 assistent-brandmeesters, in verschillende deelen der stad woonachtig.

Arbeidsbemiddeling
De dienst der Arbeidsbemiddeling wordt waargenomen door een Correspondent, die dagelijks op bepaalde uren in het Stadhuis zitting houdt om de aanvragen voor plaatsing en die tot het bekomen van werkkrachten in ontvangst te nemen en wiens taak dus bestaat in het tot elkander brengen van vraag en aanbod op de arbeidsmarkt.

Bouwtoezicht
Aan het onder G. W. ressorteerende Bouw- en Woningtoezicht is de zorg opgedragen voor naleving van de bepalingen van Woning- en Hinderwet en van de Bouwverordening. Reeds voor twintig jaar zijn op bescheiden schaal pogingen in het werk gesteld tot verbetering der volkshuisvesting, eerst door enkele aannemers en door de Chr. arbeidersvereeniging "Patrimonium", vervolgens door een coöp. bouwvereeniging "Des Werkmans Vriend", welke een blok woningen deed zetten op een verhoogd terrein aan den Singel, waarvoor het bouwkapitaal tegen lage rente was verstrekt door Nuts-Spaarbank en Gasthuizen en daarna door een groep ambtenaren, die een coöp. bouwvereeniging "Eigen Haard" oprichtten voor het bouwen van burgerwoonhuizen aan de toen pas aangelegde 3e Ebbingestraat. Later werd als tijdelijke voorziening door de gemeente medegewerkt door het inrichten van noodwoningen, doch eerst de door particulieren, zonder en mèt overheidssteun, ondernomen massabouw, hiervoor besproken, heeft verademing gebracht, zij het nog steeds niet geheel afdoende.

Onderwijs
Aan gelegenheid voor het ontvangen van onderwijs van iedere soort en naar ieders beginsel ontbreekt het te Kampen allerminst. Lager onderwijs wordt gegeven in vijf openbare en acht bijzondere scholen; drie der laatste gesticht door de "Vereeniging tot Stichting en Instandh. van Scholen voor Chr. L. 0." en drie door "de Hervormde Schoolvereeniging", terwijl er een Kath. Jongens- en een Kath. Meisjesschool zijn. De voorbereiding heeft plaats aan drie gemeentelijke Bewaarscholen.

Foto: Een der scholen voor Openb. Lager Onderwijs

Foto: De R.K. Meisjesschool

Verder bestaan er twee scholen voor M.U.L.0., een openbare en een bijzondere. De Gemeentelijke H.B.S. met vijfjarigen cursus heeft in elk harer klassen gemiddeld een 20-tal leerlingen. Waar als regel de leerlingen állen met goed gevolg het eindexamen afleggen, verheugt de school zich in een gunstige reputatie. Hetzelfde ruime en welingerichte gebouw, waarin de H.B.S. gevestigd is, herbergt tevens het Sted. Gymnasium, dat sinds jaren ook door jongelieden van elders wordt bezocht. Het schoolgeld voor beide instellingen is als volgt vastgesteld: bij een zuiver inkomen der ouders (aanslag plaatsel. inkomsten-belasting), beneden f 1200.- is geen schoolgeld verschuldigd; bij een inkomen van f 1200 tot f 1600 f 10 etc. Het maximum is f 300 bij een inkomen van 20000 tot 22000. Wanneer meer dan één leerling uit hetzelfde gezin Gymn. of H.B.S. bezoeken, wordt voor het tweede en voor ieder volgend kind 3/5 van het gewone schoolgeld betaald. Thans is besloten beide inrichtingen te vereenigen en geleidelijk om te zetten in een Lyceum, hoofdzakelijk met de bedoeling het tijdstip voor het doen der beroepskeuze een paar jaren op te schorten.

Foto: Hogere Burgerschool (Lyceum)

Foto: Het Gymnasium

Naast de gemeentelijke scholen is te Kampen nog een gymnasium gevestigd, opgericht en in stand gehouden door "de Nat. Vereen. voor Geref. Voorber. H.O.". Dit "Gereformeerd Gymnasium", waarvan de leerlingen afkomstig zijn uit alle deelen des lands, was aanvankelijk ondergebracht in het gebouw der Theologische School, wat op den duur onhoudbaar bleek. Daarom besloten de curatoren van het Gymnasium tot het stichten van een eigen gebouw, waarvoor rijkssteun zou kunnen verkregen worden, en met dit doel werd een aan de IJsselkade gelegen terrein van de gemeente aangekocht. Op hun verzoek werd deze koop echter later weer tenietgedaan, daar inmiddels gebleken was, dat voorshands niet op steun der regeering zou kunnen gerekend worden. Tezelfder tijd deed zich een andere oplossing aan de hand. Als gevolg van de wordende samenvoeging van Sted. Gymnasium en H.B.S. was in het gemeenschappelijk gebouw overtollige ruimte ontstaan en nu vonden bestuurders van het Geref. Gymnasium hierin aanleiding voor het verzoek, dat deel van het gebouw aan hen in huur af te staan, welk verzoek werd ingewilligd.
De Theologische School dient tot opleiding van predikanten in de Gereformeerde Kerken en wordt uitsluitend door die kerken in stand gehouden. In 1854 opgericht heeft de School in de 70 jaren van haar bestaan een groot aantal theologen gekweekt, die hun arbeidsveld gevonden hebben niet slechts in alle deelen van ons land en in de Koloniën, maar ook daar buiten, in Duitschland, Amerika, Zuid-Afrika. En de beteekenis der T. S. als opleidings-instituut is nog steeds wassende, daar het aantal ingeschrevenen studenten, dat vóór twintig jaar nog geen 20 bedroeg, thans tot 110 is gestegen. De eerste jaren na de oprichting werd het onderwijs door de docenten in hun eigen woning gegeven en eerst in 1870 kon men aan de Oudestraat een klein collége-gebouw stichten, dat bij gelegenheid van het 40-jarig bestaan aanmerkelijk werd vergroot. Tezelfder tijd werd de interne inrichting der School in overeenstemming gebracht met die der universiteiten, zoodat voor toelating ook vereischt werd het einddiploma Gymnasium of het voldoen aan een daarmee ongeveer overeenkomend admissie-examen. Tien door de Synode benoemde curatoren vormen het bestuur. De college's worden gegeven door vijf hoogleeraren, van wie beurtelings een optreedt als rector. Het in gebruik zijnde gebouw, dateerend van 1894 en destijds overvloedig ruimte biedende, kon de laatste jaren niet meer voldoen aan den expansiedrang der in omvang en beteekenis toenemende instelling en dit gebrek aan bewegingsvrijheid werd zoo hinderlijk, dat het Curatorium zich verplicht zag hiermee de Generale Synode der Gereformeerde Kerken in kennis te stellen, welke machtiging verleende voor een beroep op de offervaardigheid der kerken.
De uitwerking van dezen oproep was verrassend. In korten tijd was aan extra-bijdragen een som van een ton gouds bijeengebracht, waaronder f 25000. - uit de Vereen. Staten, zoodat aan het plan tot uitbreiding volledig gevolg kon worden gegeven. En eenmaal tot bouwen besloten, bepaalde de Bouwcommissie zich niet tot uitbreiding, maar deed door den architect C. de Geus te Amsterdam in overleg met Tjeerd Kuipers als bouwkundig adviseur, een plan ontwerpen tot algeheele verbouwing, terwijl de inrichting tijdelijk werd overgebracht in de van het Departement van Oorlog gehuurde ledig staande gebouwen van den Hoofdcursus. Begin September 1924 kwam het nieuwe gebouw gereed en is op 17 dier maand in gebruik gesteld met een samenkomst in de groote Aula, waar ook de minister van Onderwijs Dr. De Visser het woord voerde. Het is als geheel en in de onderdeelen een fraai bouwwerk. Geheel in strenge stijl opgetrokken rondom een ruim binnenplein maakt het, gezien uit de hall, een imposant en indruk; de statige Aula, de uitgestrekte bibliotheek, de deftige examenkamer in 't bijzonder zijn zeer geslaagd, evenals de kleine Aula, vergaderzaal van het studentencorps "Fides Quaerit Intellectum". Met de gestadige toeneming van het aantal studenten verminderde de gelegenheid tot het verkrijgen van de meest gewenschte huisvesting. Op een der "schooldagen" werd ook deze zaak "ernstig ter sprake gebracht, wat ten gevolge had de oprichting in 1921 van een "Vereeniging tot St. en Instandh. van een Hospitium voor Studenten der Theologische School te Kampen", welke reeds twee jaren later door aankoop in het bezit geraakte van het kapitale gebouw, waarin het hotel "Des Pays Bas" was gevestigd geweest. Het hospitium, of in den volksmond, "het Studentenhuis" staat onder leiding van een directrice en kan aan een 20-tal jongelieden ieder een studeer- en
slaapkamer verschaffen, terwijl gemeenschappelijk wordt gebruik gemaakt van conversatie- en eetzaal.
Voor de ontwikkeling en theoretische voorbereiding van de aankomende ambachtslieden bestaat te Kampen gelegenheid op een Nijverheids-Avondschool, terwijl aan de Handels-Avondschool de kennis wordt bijgebracht, welke den toekomstigen kantoorbediende van voordeel zal zijn; aan eerstgenoemde inrichting valt het accent op de wiskunstige vakken en het teekenen, terwijl boekhouden en taalonderwijs den voorrang hebben aan de Handelsschool. Het getal leerlingen, die aan deze inrichtingen het onderwijs volgen, bedraagt respectievelijk 120 en 47.
Aan de inrichting met den ouderwetsch klinkenden naam van "Stadsnaaischool", worden de meisjes uit den arbeidenden stand onderricht in nuttige handwerken en aanverwante huisvrouwelijke kundigheden. Des avonds wordt daar een vervolgcursus gehouden voor de meer gevorderden.
De Stedelijke Muziekschool leidt op in de theorie der muziek en in het bespelen van verschillende strijk- en blaasinstrumenten. Uit de leerlingen, welke blijk geven van bijzonderen aanleg, worden de élèves gerecruteerd voor eventueele aanvulling van het Stedelijk Orchest. Heel wat musici in den lande danken hun eerste opleiding aan de Kamper Muziekschool.

Belastingen
Wat het veelbesproken en in dezen tijd ook inderdaad kwestieuse punt der belastingen aangaat, kan worden geconstateerd, dat te Kampen de plaatselijke Inkomstenbelasting zich de laatste jaren geregeld in dalende lijn beweegt. Voor het jaar 1924 kon weder de Hoofdelijke Omslag met 30 percent verlaagd worden en werd het vermenigvuldigingscijfer vastgesteld op 0.8. De aanslag over dat jaar bedraagt voor een gezinshoofd zonder kinderen met een inkomen van f 2000.- : f 31,92 etc. tot een gezinshoofd zonder kinderen met een inkomen van f 20000: f 911,96. Bovendien worden er voor de gemeente 25 opcenten geheven op de Personeele Belasting.

Kerkgenootschappen
Van de Kamper bevolking behoort de meerderheid tot de Hervormde Kerk. Volgens de laatste volkstelling bedroeg het aantal inwoners 20636 en van dezen rekenden zich 11214 of ruim 54 percent tot de Ned. Herv. Kerk, 4797 of ruim 23 percent behoorden tot de Gereformeerde Kerk en er waren 2389 Roomsch-Katholieken, dat is 11 percent van het totaal; de overige Kampenaren zijn verdeeld over de kerkgenootschappen van kleineren omvang: de Doopsgezinde, de Euang. Luthersche, de Gereformeerde, de Oud-Gereformeerde, de Chr.-Gereformeerde en de Israëlietische gemeenten.
De Hervormden beschikken voor hun godsdienstige samenkomsten over drie kerken: de Sint Nicolaas- of Bovenkerk, de Broederkerk en de voor weinige jaren in het Bagijnenkwartier te Brunnepe gebouwde Noorderkerk. Eveneens drie bedehuizen hebben de Gereformeerden: de Burgwalkerk, de Nieuwe Kerk en de Hagenpoortkerk. Zooals de naam reeds aanduidt, is de Nieuwe Kerk bij de Broederpoort pas enkele jaren oud; het is een ruim, statig gebouw, opgetrokken in strengen stijl, fraai werk van den bekenden kerkenbouwer Tjeerd Kuipers. De Lieve Vrouwe- of Buitenkerk is bij de Katholieken in gebruik.
Zoowel politiek als kerkelijk is de bevolking in meerderheid behoudend. Zoo zijn in de groote gemeente van Ned. Hervormden het ook de meest rechts staande leden, die de
meerderheid der bestuurscolléges uitmaken, ondanks de volhardende pogingen van de voorstanders der ethische richting tot het verkrijgen van medezeggingschap. De vrijzinnigen houden zich hierbij de laatste jaren afzijdig. Dezen hebben zich aaneengesloten tot een " Vereeniging van Vrijzinnig-Hervormden", welke zich een geestelijk voorganger heeft gekozen en bij overeenkomst het recht verkregen heeft geregeld gebruik te maken van het Luthersche kerkgebouw voor haar godsdienstige samenkomsten. In verband met toekomstige kerkbouwplannen is de vereeniging reeds door aankoop in het bezit gekomen van het voormalige hotel "De Dom van Keulen".
Een en ander werd mogelijk gemaakt vanwege een vorstelijk legaat, door een overleden geestverwant aan de vereeniging vermaakt, denzelfde, wiens naam voortleeft in "het Huysmansfonds", waaruit des winters o.a. avonden van gewijde kunst worden bekostigd.
De Gereformeerde Kerk, die in sterkte van ledental volgt en door vier predikanten wordt gediend, heeft zich binnen den tijd van drie kwart eeuw ontwikkeld uit een kleine kring "Christelijk Afgescheidenen" (aldus naar hun afscheiding van de Ned. Hervormde Kerk). Feitelijk werd de gemeente reeds gesticht in 1835, doch in 1837 trad zij buiten het verband en bleef zelfstandig tot 1851, in welk laatste jaar de meeste leden weer in de Chr. Afgescheiden Kerk terugkeerden, terwijl de minderheid zich handhaafde als afzonderlijke gemeente, welke hier onder den naam Dordtsch- of Oud-Gereformeerden nog bestaat.
De Orde der Vrijmetselaren en die der Odd-Fellows hebben haar loge-gebouw beiden in de Boven-Nieuwstraat. De eerste, "Le Profond Silence", onder eigen dak, de tweede in een deel van het Groene Kruisgebouw.

Staatkundige richting
Ook op het terrein der staatkunde zijn de rechtsche partijen te Kampen het sterkst vertegenwoordigd. De onderlinge verhouding der politieke groepen spiegelt zich ongeveer af in de samenstelling van den gemeenteraad, waarin zitting hebben:
4 leden (onder wie een wethouder) van de Christ.-Historische, 4 (een wethouder) van de Antirevolutionaire partijen, 2 van de Gereform. Staatspartij, 2 Roomsch-Katholieken, 3 (een wethouder) Vrijheidsbonders, 3 Sociaal-Democraten en 1 Vrijz.- Democraat.

Instellingen van liefdadigheid
Te Kampen bestonden naast elkander twee Weeshuizen, het eene oud (als stichting), rijk en toch slechts bestemd voor de verpleging van heel enkele ouderlooze kinderen, het ander minder oud en zonder eigen vermogen, maar belast met de zorg voor tientallen weezen. Bij het eene, het Grootburger- Weeshuis, dus een gestadige vermeerdering van groot bezit, bij het andere, het Burger-Weeshuis, algehele afhankelijkheid van den steun der gemeenschap. Een hoogst eigenaardige toestand! Zóó oordeelde vóór ca. twintig jaar ook de Gemeenteraad, welke besloot de beide Weeshuizen te vereenigen en alle kosten te bestrijden uit het vermogen van het G.B.W. Maar de regenten van dit laatste gesticht dachten daarover geheel anders. Zij betwistten aan het gemeentebestuur het beschikkingsrecht over het G.B.W., als zijnde dit een zelfstandige instelling, voor welke opvatting naar hunne meening voldoende gronden waren aan te voeren, ontleend aan het historisch verleden der (van 1592 dateerende) stichting. Het meeningverschil heeft geleid tot een procédure, welke jarenlang is hangende geweest. Nadat beurtelings ten gunste van elk van beide partijen uitspraak was gedaan, werd in hoogste instantie het gemeentebestuur in 't gelijk gesteld. Thans zijn alle weezen onder één regentencollége vereenigd in het nieuwe weeshuis aan den Vloeddijk, en wordt de huishouding bekostigd uit de gezamenlijke inkomsten. Dit weeshuis is een groot, in renaissance-stijl pgetrokken gebouw, een sieraad voor de omgeving, en naar het inwendige ruim en keurig van inrichting. Het thans verlaten grootburgerweeshuis aan den Cellesweg wacht op andere bestemming.
Onder de stichtingen - waaraan Kampen rijk is! - verdienen verder, vóór alle vermelding "de Vereenigde Gast- en Proveniershuizen", zoo geheeten na de samenvoeging in 1897 van het Heilige Geest- en het Sint Geertruids-Gasthuis. Deze instelling is rekenplichtig aan den Gemeenteraad, welke ook de regenten benoemt, doch alle uitgaven kunnen bestreden worden uit een aanzienlijk eigen vermogen. En die uitgaven zijn beduidend, daar het getal der verpleegden, mannen en vrouwen, die hier een onbezorgden ouden dag genieten, meer dan 200 bedraagt. Onder hen zijn menschen uit den kleinburgerstand, die tegen storting van een matige geldsom in het genot worden gesteld van een vrij huisje ter bewoning, waar hun dagelijks de levensmiddelen (onbereid) van het gesticht worden gebracht. Anderen, die tegen lager tarief maar toch ook een zeker bedrag betalen, hebben het gebruik van een net zit-slaapvertrek met volledige (geheel toebereide) kost, terwijl er ook zijn, de meesten, die hier verpleging genieten zonder eenige contra-prestatie dan het doen van geringe handreikingen bij den huishoudelijken dienst. Alles ademt rust en vrede in deze kleine wereld, welke reeds aan geslachten van behoeftige ouden van alle gezindten ten zegen is geweest.
Een eenigszins ander karakter draagt de langs de 1e Ebbingestraat gelegen "Van Gelder-Stichting", genoemd naar wijlen mevrouw van Coeverden Adriani geb. Van Gelder. Aan menschen, die de beschikking hebben over een inkomen, dat niet geheel toereikend is om behoorlijk van te leven, wordt daar een afzonderlijke vrije woning aangeboden benevens een geldelijke toelage. Het lidmaatschap der Gereformeerde Kerk geldt hiervoor echter als voorwaarde en de regenten der stichting worden door den Geref. Kerkeraad benoemd.

Eveneens begrensd is de kring, waaruit de verpleegden van een andere liefdadigheidsinstelling aan de 3e Ebbingestraat afkomstig zijn. Daar ligt het Bestedelingenhuis der Hervormde Diaconie, een ruim gebouw en vorig jaar door uitbouw nog aanmerkelijk vergroot.

En de barmhartigheid uit zich nog van oudsher in andere vormen. Zoo hebben de Bethlehems- en de Averencks-vergadering, beide onder beheer van het Burgerlijk Armbestuur, tot bestemming gratis huisvesting te verleenen met nog een kleine
toelage aan behoeftige weduwen. En de Brands- de Toeboecops- en Vorens-, de Glauwen- of Vordens-, de Buydels- Vergadering, door regenten bestuurd, hebben alle een soortgelijk doel.

Militaire gebouwen
Een drietal ruime gebouwen, nog voor weinige jaren geheel of ten deele vernieuwd, staan op dit oogenblik ongebruikt, namelijk dat, waarin tot Augustus 1923 de Hoofdcursus gevestigd was, dat hetwelk tot Januari 1923 den Centralen Cursus
herbergde, en de Manege, waar eertijds de officieren van het garnizoen en de onderofficieren van den H.C. rijles ontvingen. Door het besluit de geheele opleiding van beroepsofficieren te Breda te concentreeren werd aan Kampen een harde slag toegebracht. Door de jarenlange vestiging waren de H.C. en de daarvoor opleidende Cursus te Kampen ingeburgerd en het verbreken van den band werd aan beide zijden betreurd. Naar herhaaldelijk tot uiting kwam, was de verhouding tusschen burger- en militair element voortreffelijk. Nog versch in het geheugen ligt de herdenking van het gouden feest van den Hoofdcursus in 1919, bij welke gelegenheid de burgerij bewees hoezeer zij er in meeleefde, niet alleen door het aanbieden van waardevolle geschenken, maar ook en vooral door spontane blijken van sympathie. Die eerste Octoberdagen van '19 vonden heel Kampen, tot zelfs kleine straatjes en stegen, in vlaggentooi en vollen feestdos. Nog hooren we op de binnenplaats van het door burgerhanden smaakvol versierde H.C.-gebouw, nadat een talrijk comité het kostbaar geschenk (voor ieder leerling een zwaar zilveren couvert) had aangeboden, de commandeerende hoofdofficier in zijn dankwoord wijzen op den traditioneelen band van hartelijke vriendschap tusschen Kampen en den Hoofdcursus, daarbij uitsprekende de hoop en verwachting, dat beide nog heel lang zouden mogen vereenigd blijven. En uit de schitterende kring van opper- en hoofdofficieren, allen van den H.C. afkomstig, trad toen de martiale figuur van generaal Drijber, commandant van Bronbeek, naar voren voor het aanbieden namens de oud-leerlingen van een prachtig vaandel en ook hij roemde de voorbeeldige verhouding, welke te Kampen tusschen burgers en militairen steeds had bestaan, en sloot zich ten slotte, onder geestdriftig en bijval, aan bij den door den Directeur uitgesproken wensch. Geen vier jaren later was de verplaatsing een voldongen feit, door Kampen gevoeld als een ramp.

Foto: Ingang van de Kazerne, waarin meer dan 70 jaar het Instructie-Bataljon gevestigd was

Foto: De gebouwen, welke ruim een halve eeuw voor de Hoofd-Cursus werden gebruikt

Foto: Het gebouw aan de Vloeddijk, waar de Centrale Cursus was gehuisvest.

Nog een ander militair gebouw, het grootste van alle, zag na een onafgebroken verblijf van drie kwart eeuw op 15 September 1924 zijn laatste bewoners voorgoed heengaan. Het is de kazerne van het voormalige Instructie-Bataljon, welk corps in 1850 werd opgericht. met bestemming tot de lagere kaderopleiding bij de Infanterie. Het werd in den loop der jaren met de stad van vestiging zoodanig vereenzelvigd, dat de mededeeling dat een jonge man "naar Kampen ging", geen nadere toelichting behoefde. Ook dit is voorbij, daar als gevolg van gewijzigde denkbeelden ten aanzien van kadervorming het I.B. is opgeheven. Dit gebouw zal echter het lot der verlatenheid niet deelen, althans voorloopig niet. In afwachting van de beslissing der Tweede Kamer over het ingediende wetsontwerp tot centraliseering van de beide opleidingsscholen voor verlofsofficieren, zijn voor dit cursusjaar de leerlingen, voor wie de school te Amersfoort geen voldoende ruimte bood, te Kampen geplaatst en gelegerd in het betrekkelijk nieuwe schoolgebouw der kazerne. 1)
1) Sedert het voorgaande werd geschreven, is de wettelijke regeling tot stand gekomen, waarbij de vereenigde Verlofscholen te Karnpen zullen worden gevestigd met behoud van een kleiner deel der opleiding in een der zuidelijke garnizoens. Onder de vele en velerlei voordeelen en tegemoetkomingen, welke het gemeentebestuur van Kampen heeft aangeboden, behoort ook het gebruik van het weeshuis aan den Vloeddijk met het naast liggend gebouw aan het Bregittenplein, waarin de 2e Bewaarschool en de Stads-Naaischool gevestigd zijn, beide na inwendige verbouwing in verband met de nieuwe bestemming. De weesinrichting gaat over naar het gerestaureerde en gemoderniseerde G.B.W.-gebouw, de Naaischool naar het gebouw, waarin vroeger de Centrale Cursus gelogeerd was en de bewaarschool (tijdelijk) naar de voormalige burgerschool aan den Vloeddijk.

Ontspannings-gelegenheden
De Gehoorzaal is bestemd voor het geven van uitvoeringen op kunstgebied en van filmvertooningen en het houden van voordrachten en vergaderingen. Voor hetzelfde doel staan in de societeiten ,,'t Collegie" en "De Buitensocieteit" eveneens zalen ter beschikking. Eerstgenoemde societeit doet door haar naam terugdenken aan den tijd, toen zij aan de Nieuwe Markt gevestigd was in een gebouw, waar in de 17e en 18e eeuw het collége van Ridderschap en Steden bijeenkwam; vóór ongeveer veertig jaar werd het tegenwoordige gebouw aan de IJsselkade gesticht.

Foto: De Buitensocieteit

De Buitensocieteit is prachtig aan de overzijde vlak vóór den ingang der IJsselbrug gelegen. Zittende op het bordes geniet men een zeldzaam mooien kijk op stad en rivier, terwijl de lommerrijke, goed onderhouden tuin des zomers voor velen een aantrekkingspunt vormt. Op deze plek heeft eenmaal een fort gelegen om den toegang tot de brug te beletten. Terrein en gebouwen zijn gemeentelijk eigendom en tegen matigen huurprijs afgestaan aan de vereeniging "De Buitensocieteit te Kampen". Deze voert de exploitatie in eigen beheer, zorgt voor een welvoorziene leestafel, 3 eerste klas-biljards, een kegelbaan, een tennisveld; in de zomermaanden laat zij bovendien een aantal concerten geven door het Stedelijk Orchest en des winters biedt zij den leden eenige keeren een concert, tooneeluitvoering of bal. Ten einde het lidmaatschap binnen veler bereik te brengen, is de contributie uiterst laag gesteld; deze bedraagt f 9.50 per jaar, waarvoor ook de vrouwelijke leden van het gezin toegang hebben. Vreemdelingen hebben vrijen toegang.

Tuin- en landbouw
De nauwgezette verzorging der gemeentelijke plantsoenen en parken prikkelt tot navolging. Wat de Kamper bloemisten en kweekers in hun tuinen en kassen en in een drietal bloemwinkels laten zien, kan de toets der vergelijking schitterend doorstaan, terwijl de vereeniging Floralia nuttig werk doet door liefde voor bloemen en planten aan te kweeken. In IJsselmuiden wordt de tuinbouw, daar het middel van bestaan, intensief en op uitgebreide schaal beoefend en aan de beide drukbezochte groenteveilingen wordt voor groote bedragen omgezet. Niet vreemd dus, dat er van de tentoonstellingen van de plaatselijke afdeeling der Ned. Vereen. voor Tuinbouw en Plantkunde een gunstige roep uitgaat.
De afdeeling Kampen en O. der Ouerijss. Landbouwmaatschappij behartigt de belangen van landbouwers en veehouders en laat voordrachten houden, in den regel op de marktdagen.

Kunstbeoefening
Onder de kunsten vindt vooral de muziek te Kampen talrijke beoefenaars. Met eere mag worden genoemd het Stedelijk Muziekcorps , dat den vroeger verworven goeden naam .nog steeds weet hoog te houden, en nog dezer dagen in de Zwolsche Courant door een deskundigen beoordeelaar gerekend werd tot "de heel goede orchesten in den lande". Daarnaast bestaat een dilettanten-orchest, hetwelk in zijn soort stellig verdienste heeft, mede blijkende uit de hooge prijzen, welke steeds bij wedstrijden worden behaald. En nog een tweede gezelschap is aardig op weg dit voorbeeld te volgen. De beoefening van kamermuziek is in uitnemende handen bij Con Amore en Con Anima en feestmuziek van meer luchtig gehalte bezorgen "The Sturgeons' Orchestra" en de "Kamper Jazzband".
De individueele studie der muziek komt hier, dank zij bekwame leiding, zoo uitnemend tot haar recht, dat het mogelijk is bij de uitvoering der groote oratoria de orchestpartijen aan eigen krachten toe te vertrouwen en bij volksconcerten zonder aanvulling van elders klassieke muziek verdienstelijk ten gehoore te brengen. De bovengenoemde oratoria worden sinds tal van jaren uitgevoerd door de gemengde zangvereeniging "Gemengd Koor" met medewerking van vooraanstaande solisten en deze concerten zijn te beschouwen als het hoogtepunt van ons plaatselijk muziekleven. Naast dit koor bestaan er een verrassend groot aantal zangvereenigingen van tweeden en lageren rang, de meeste van christelijken huize.
De tooneelkunst wordt gediend door de Kamper Opera-vereeniging, de Rederijkerskamer "Kampen", de Friesche tooneelvereeniging "Sljucht en Rjucht", de Kath. tooneelclub "Caideron", de vereen. "Da Costa" en "V.Z.O.S." en eenige meer of minder hoog reikende reciteergezelschappen.
Een sinds jaren geregeld terugkeerende feestavond verdient om zijn bijzonder cachet speciale vermelding. Het is de traditieneele uitvoering van ,,Joost van den Vondel", de letterkundige vereeniging van leerlingen der H.B.S., welke steeds wordt bijgewoond door een groot aantal oud-leerlingen, daarvoor expresselijk van elders overgekomen.
Het bestuur van het Kamper Nuts-departement is zeer actief en spaart geen kosten om aan de buitengewone vergaderingen attractie te verleenen. En hetzelfde geldt van de Christelijke Winterlezingen, waar eveneens litteraire en wetenschappelijke onderwerpen door mannen van naam worden behandeld.
Voorts is "de Vereeniging voor Arbeidersontwikkeling" werkzaam in de richting van een volksuniversiteit. Voor haar cursusavonden, waar verschillende maatschappelijke vraagpunten door bevoegde personen worden besproken en toegelicht, geniet zij gemeentelijke subsidie.

Sport
Onze tijd staat in het teeken van de sport. En ook te Kampen vinden de verschillende takken van sport hun kring van beoefenaar . Reeds is gewezen op de ongemeen gunstige ligging van Kampen voor de watersport en de gieken, werrhy's en kano's der Kamper Roei- en Zeilvereeniging, de eigen jachten en booten, de zeilschuiten en huurvaartuigjes brengen des zomers op het breede watervlak een druk en vroolijk beweeg.
Tennis- en voetbalclubs zijn in flinken getale vertegenwoordigd. Onder de laatste vooraan "K.H.C.", welke de Kamper kleuren naar buiten zoo kranig verdedigt en die, als 2e klasser, meestal hoog staat op de lijst harer competitie.
In de turnzaal en op concours hebben de Kamper gymnasten te allen tijde een goed figuur gemaakt en nog moet er steeds gerekend worden met de mannen van "Crescendo" en “Thor".
De "Sportdagen" tevens toonen, dat er tusschen de plaatselijke vereenigingen kameraadschap bestaat en dat er een sportieve geest wordt aangekweekt. Met ongeduld zien allen uit naar de openstelling van het door de gemeente aangelegde, keurig ingerichte Sportterrein met kleedkamers, bergruimten, portierswoning enz.
Dat ook van paardensport kan worden genoten, is te danken aan de "Concours hippique- Vereeniging" , welke profiteert van de omstandigheid, dat steeds meerdere landbouwers in onze omgeving naam maken op het gebied der paardenfokkerij.
Tot het winterseizoen beperkt zich de activiteit van de vereeniging T.O.G. (Tot ons Genoegen). Haar terrein, de ijsbaan, ligt beschut voor gure winden, wat de vorming van een voldoend sterke ijskorst echter wel eens vertraagd. Het benoodigde bevloeiïngswater wordt opgepompt en op gewenscht peil gehouden door middel van een electromotor. Door demonstraties en wedstrijden verhoogt T.O.G. het genoegen der bezoekers, ook door concerten en door avondfeesten onder heldere electrische verlichting der banen.
In de wintersche sfeer ligt ook de bedrijvigheid van de plaatselijke schaak- en damgezelschappen, en tevens die van de Kamper Biljardclub en van de Kegelclubs.

Fokvereenigingen
Maar aan den winter is het najaar voorafgegaan, de tijd geëigend voor exposities. Reeds is genoemd die van de Maatchappij van Tuinbouw. Daarnaast komt dan de Kamper Kring tot Bevordering van Bijenteelt (tot welke "kring" behalve Kampen ook Elburg, Heerde, Wezep, en Kamperveen behooren) met haar hoogst belangwekkende tentoonstelling, waaraan een honigmarkt verbonden is. Verder heeft een vaste plaats op het programma de periodieke Hoendertentoonstelling, van groeiende beteekenis niet slechts door het aantal (vorig jaar 900 vogels) doch vooral door de hoedanigheid van vele inzendingen. Kamper fokkers zien bij herhaling hun rashoender met de hoogste onderscheidingen bekroond en niet enkel binnen de grenzen, maar tot in Engeland en Spanje. Voorts is er de tentoonstelling van de hard en met succes werkende Kynologenclub, waar rashonden van bijna alle soorten en vele van uitgelezen kwaliteit uit de meest verwijderde plaatsen des lands in de ring komen.
Exposeeren behoort niet tot het arbeidsterrein van de Kamper Hengelaarsvereeniging, maar zij verricht nuttig werk door het geregeld uitzetten van pootvisch in ontvolkte wateren. Zulk een was bijvoorbeeld het eenmaal vischrijke Noorddiep op het Kamper-Eiland, waarin bij den geweldigen stormvloed van Januari 1916 het zeewater doordrong, met gevolg, dat binnen enkele dagen al de prachtige karpers en andere vischsoorten gedood waren. Diezelfde hooge vloed heeft echter ook een tegenovergesteld gevolg gehad. Bij het afloopen van het zeewater bleven eenige botten en schollen achter in de diepe kolken bezuiden de stad en vonden nabij den bodem voldoende brak water om jaren lang levend en gezond te blijven. Althans werden daar onlangs eenige dezer zeevisschen volkomen welvarend door een stom-verbaasden hengelaar opgehaald.

Foto: De Nieuwe Weg (IJsselmuiden)

Wandelingen en uitstapjes in de omgeving
Aan de overzijde van den IJssel ligt "de Nieuwe Weg", Kampen's meest gezochte wandeling, een lommerrijke straatweg met zijpaden, waarlangs de voormalige tuinderswoningen geleidelijk plaats ruimen voor villa's en nette burgerwoonhuizen.
Deze straat, waaraan de terreinen en gebouwen der vorengenoemde groenteveilingen liggen benevens een tricotage-, een conserven- en een blikfabriek, loopt door IJsselmuiden, om verderop over te gaan in den Genemuider grintweg. Waar deze weg naar rechts ombuigt, den dijk langs Ganzediep en Goot volgende, ligt de aloude stad Grafhorst, aardig gelegen maar thans onaanzienlijk plaatsje. Van hier kan men naar Kampen terugkeeren over den rivierdijk, welke weg beeldige kijkjes geeft rechts over het Kamper-Eiland en links over de huisjes, tuinen en boomgaarden van IJsselmuiden, met in het midden de vooral om hun hoogen ouderdom merkwaardige toren en kerk der Hervormde Gemeente; welke namelijk reeds in de 12e eeuw uit tufsteen zijn opgebouwd. Nabij het kruispunt van den Nieuwen Weg en den dorpsweg ligt de nieuwe R. Katholieke kerk met haar opvallenden bouwstijl en daartegenover de Theodora Elisabeth-Stichting voor behoeftige oude lieden uit de gemeente IJsselmuiden en Grafhorst. Iets verder strekt zich naast den weg ter eener zijde een groot veld uit, omzoomd door hoog geboomte: "de Zandberg", eigendom van Kampen en gedurende drie kwart eeuw gebruikt als exercitieplaats, en aan de andere zijde liggen de oefeningsterreinen en schietbanen van het garnizoen. Den dorpsweg volgende door Oosterholt kan men rechts afslaande langs den Zwolsehen weg terugkeeren.
Een bijzonder aardige wandeling van matigen duur is bijvoorbeeld ook die langs den Zwolschen weg en verder over een zijweg naar het dorpje Wilsum om na overzetting aan het schuitenveer terug te keeren langs den grooten straatweg of wel heengaande dien straatweg en langs Venedijk of langs Hoogeweg terug, ook een rondje over den Zwarten Dijk, of een loopje naar zee. Wie het rayon wat ruimer kan nemen, ga het historische stadje Vollenhove eens bekijken of brenge een bezoek aan Giethoorn, "Overijsselsch Venetië". En dan - op slechts 15 K.M. afstand strekt zich de Veluwe uit met haar vriendelijke dorpen en mooie wegen, met haar hoog en laag, haar heiden en bosschen. Wezep, Hattem, Heerde en ook Nunspeet, Epe, Vierhouten, ze zijn alle per rijwiel zonder inspanning te bereiken, om van motorkracht niet te spreken.
In het voorgaande is getracht Kampen te schetsen gelijk het was en is, gelijk het werkt en verpoozing zoekt, zooals het leeft en streeft. Het mag met rechtmatigen trots terugblikken op een roemrijk verleden, maar tevens ziet het met rustig en hoopvol vertrouwen de toekomst tegemoet.

F.H.J. de Plot

Geïllustreerde gids van Ootmarsum en omstreken (1906): Voorwoord

2011-03-15T03:46:00.000-07:00

VOORWOORD.

Wat vragen zich velen gedurende de zomermaanden af: "waarheen?" En het antwoord luidt dan dikwijls : “Naar het buitenland met zijne schilderachtige bergen, spiegelgladde meren en schoone vergezichten." Alsof dit alles, hoewel meer in het klein, ook niet in ons land te vinden is. Is het daarenboven ook niet een genot de eigenaardigheden, zeden en gewoonten van onze landgenooten in de meer van het verkeer afgesloten streken te leeren kennen?
Het moest immers niet voorkomen, dat iemand lange reizen in vreemde landen gemaakt heeft en een vreemdeling in eigen land is.
Eén van die bekoorlijke plekjes in ons vaderland, die het bezoeken overwaard zijn, waar te genieten en te leeren valt, is Ootmarsurn met zijne Omstreken. Hoe kan de grootestad-bewoner hier genieten van de rust in het stille stadje, verhalen hooren over oude gebruiken en gewoonten, of zich vermeien in de omgeving, zoo rijk aan natuurschoon, met haar golvend terrein van heuvelen en dalen, hare bekoorlijke vergezichten. Nog te schaars wordt dit mooie plekje van Twenthe bezocht.
De Vereeniging tot bevordering van het Vreemdelingenverkeer te Ootmarsum tracht in dit boekje een beeld te geven van het schoone en merkwaardige in deze streek en vertrouwt, dat velen zich zullen opgewekt gevoelen, alles met eigen oogen te gaan aanschouwen. Tevens maakt zij van deze gelegenheid gebruik om een woord van dank te brengen aan den WelEerwaarden Heer J. van Oppenraaij, vroeger kapelaan alhier en aan den Heer J.H. Frielink voor hunne zeer gewaardeerde hulp, welke zij van hen, bij de samenstelling van dit boekje, mocht ondervinden.

Wie de omstreken van Ootmarsum poëtisch beschreven wenscht te zien, hij leze het schoone gedicht van B. TER HAAR: "Een Landschap bij ondergaande zon" "Avondwandeling in de omstreken van Ootmarsum, mijnen vriend Wernerus lmmink toegewijd."

Geïllustreerde gids van Ootmarsum en omstreken (1906): het verleden

2011-03-15T03:43:00.000-07:00

HET VERLEDEN.

Vóór 1196 lag Ootmarsum, waar nu Oud-Ootmarsum ligt, alzoo ten N.O. der tegenwoordige plaats. In dat jaar werd het door vuur vernield door graaf Otto van Gelder in zijn strijd tegen den Bisschop van Utrecht en werd het herbouwd op de plaats, waar het nu gelegen is. Hoe Ootmarsum aan zijn naam is gekomen, is zeer onzeker. Hij wordt afgeleid: én van den krijgsgod Mars, én van den volksstam de Marsen; anderen denken aan "heim van Othmar of Othimar", waarschijnlijk de eerste Saksische aanvoerder in deze streken. (‘t Werd geschreven: Oitmershen, Oetmershen en wordt nog in de buurt Ootmorschen genoemd). Nog anderen leiden den naam af van Odemarus, een koning der Franken, die dan als stichter wordt aangewezen. Odemarus zou er gestorven zijn en zijn graf nog door burgers zijn aangewezen in 1659. Een afbeelding van Odemarus als stichter berust op het stadhuis. Die stichting zou dan plaats hebben gehad in 126 n. Chr. Zeker is, dat het reeds bij den eersten tijd van het Christendom bekend was, toen in deze streken alleen te Ootmarsurn en Oldenzaal het doopsel werd toegediend. Reeds tijdens Lebuïnus, die in 773 stierf, was er te Ootmarsum een kerk. In 917 stierf alhier de H. Radbodus, die van uit Deventer de plaatsen van Twenthe bezocht. Met Twenthe kwam Ootmarsum al spoedig onder het bestuur van den Bisschop van Utrecht. Van nu af is er omtrent Ootmarsums historie veel te vinden in het oud-archief der gemeente. Men ziet daar, dat er vóór 1485 niet gesproken wordt van een Burgemeester. De schepenen met den rechter, door den Bisschop benoemd, vormden toen de gewone, lagere rechtsmacht voor de stad. De gemeenslieden of ‘gezworen meentsleuden’ oefenden toezicht uit op het beheer der schepenen en later ook op dat der Burgemeesters. Het hooge of lijfstraffelijk gericht werd uitgeoefend door den Opperschout of Drost. De Ootmarsummers dienden de Bisschoppen trouw en werden daarom vaak door hen begunstigd, waarvan vele aanteekeningen, voornamelijk uit de 14de en 15de eeuw zijn overgebleven.
In 1314 geeft o.a. een Bisschop aan de stad het recht wekelijks op Dinsdag en jaarlijks daags vóór en daags ná den Zondag na Maria Geboorte markt te houden. Dit was een bevestiging van de stadsrechten.
In 1397 zeeft de Bisschop 'aan Ootmarsum, "dat Humbroik om der stad to vesten ende to verbeteren ende den singhelgraven to maken, als den scepenen dat guet ende best dunket to sijne."
Ook werd haar toegestaan tol te heffen en weggeld te vorderen van "beesten en allerhande vrachten" om met de opbrengst daarvan de wegen te verbeteren. Natuurlijk waren de wegen niet geplaveid en meestal in zeer slechten toestand. Ook mocht er in 1502 een windmolen geplaatst worden.
Kerkelijk behoorden vroeger tot Ootmarsum: Almelo, Tubbergen, Albergen, Geesteren, Vasse, Mander, Hezinghe, Nutter, Oud-Ootrnarsum, Brekkelenkamp, Latttrop, Tilligte, Noord-Deurninge, Denekamp, Berchem, Klein- en Groot Agelo, een deel van Weerselo, Reutum en Haarle. Langzamerhand werd zijn kerkelijk gebied kleiner. Reeds in 1100 gingen er Denekamp en Berchem met waarschijnlijk Noord-Deurninge af. Almelo werd in 1236 kerkelijk van Ootmarsum gescheiden. In 1576 werd Tubbergen een zelfstandige parochie. Nog gingen verloren in 1795 Weerselo, in 1803 Vasse en Mander, in 1816 Lattrop, in 1818 Reutum. Thans behoort nog tot de R.K. Parochie de stad, een deel van Nutter, Oud-Ootmarsum, Klein- en Groot Agelo, den Postelhoek, Brunninkhuishoek en Springendal. Hoe uitgebreid dat kerkelijk gebied was kunnen we hieruit beoordeelen, dat er gemeld wordt, dat de pastoor in 1595 vijf vicarissen en twee kapelaans had. Daarenboven waren er in de marken nog dikwijls vicarissen of onderpastoors.

Ligging.
Ootmarsum schijnt ingesloten te zijn geweest door een muur, waarachter een vrij breede gracht liep. Daarachter was een wal - welke nu nog als zoodanig bestaat - en dan waarschijnlijk weer een muur met gracht, waaromheen een weg liep van de eene poort naar de andere. Aan den binnenmuur waren hier en daar versterkingen aangebracht. De stad had twee poorten, de Zuiderpoort, welke toegang gaf tot Almelo en Oldenzaal en de z.g. Steenenpoort, die leidde naar Denekamp, Lage en Vasse. Beide waren op de binnengracht aangebracht. Misschien was er nog een poort op de plaats waar nu de Notaris woont, aan den weg naar Oldenzaal.

Oorlogen.
Als vesting heeft Ootmarsurn veel te lijden gehad van de vele twisten in vroeger dagen. Aan den weg naar Lage, op een half uur afstand van de stad, is nog een oude veldschans zichtbaar, die ‘de batterij’ geheeten wordt. Daar versloeg in 1115 de Bisschop van Utrecht Graaf Otto van Bentheim.
Zooals we boven zagen werd de stad in 1196 verbrand en op de tegenwoordige plaats herbouwd. Een paar eeuwen later, in 1417, richtte de Graaf van Bentheim veel schade aan in de parochie Ootmarsum bij een inval in Twenthe. Veel heeft de stad nog te lijden gehad van kleinere twisten, tot zij met Overijssel in 1528 onder het bestuur van Karel V kwam.
Nu volgde een korte tijd van rust, ook nog gedurende de eerste jaren van den Tachtigjarigen Oorlog. Ootmarsum stond toen aan Spaansche zijde, maar werd in 1592 door Prins Maurits veroverd. De kogel in den muur der kerk dagteekent van dat beleg. Reeds in 1593 ging de stad weer over in handen der Spanjaarden die haar beschoten met 250 kogels. In 1597 verschenen wederom de Staatschen voor Ootmarsum. Zij zonden Frederik Hendrik en den Graaf van Solms om de overgave te eischen, welke geweigerd werd, maar na slechts 3 maal schieten kon Maurits binnenrukken. Er lag toen 130 man bezetting. In 1665 en 1672 brachten de Munsterschen onder Bernard van Galen nog een minder welkom bezoek en daarna heeft Ootmarsum van de oorlogen niet meer te lijden gehad.

Gilden.
Als in de overige steden bestonden ook hier gilden, dis echter niet tot grooten bloei zijn gekomen. In 1448 is er reeds sprake van "De Onze-Lieve-Vrouwe-Gilde", wat een stichting schijnt te zijn geweest, die zorg moest dragen voor de armen. Nog worden genoemd “De Hillige Sacrementsgilde" en "De St. Anna-gilde". Al deze gilden stonden onder het bestuur der stad.
Bovendien was er in de zeventiende eeuw nog een vereeniging van "De semtlijcken schoemakeren". In den laatsten tijd nog werden gronden, toebehoord hebbende aan die vereeniging verkocht o.a. "de Koem".

Stichtingen.
Belangrijke stichtingen trof men hier aan in den laatsten tijd der Middeleeuwen:
1. De Commanderie der Duitsche orde.
2. Het Gasthuis met kapel en officie.
3. Het Huis voor melaatschen.
4. De Kapel aan den z.g. Willigendijk.

1. De leden van de Duitsche Orde waren gebonden aan de drie kloostergeloften. De overste heette commandeur (vandaar Commanderie), de anderen ridders. Het Huis Ootmarsum, gelijk het genoemd werd, werd opgericht in 1290, het ressorteerde eerst onder Westphalen en kwam in 1312 onder Utrecht. Het huis lag in de nabijheid der stad (zie kaartje; copie van een kaart, dagteekenend van het jaar 1550).

Om er te komen, kon men twee wegen volgen. Men liep de Zuiderpoort uit, kon dan den wal overgaan om op het paadje te komen, dat naar de bleekerij leidt. Op dit pad gekomen had men aan de rechterzijde een grooten kolk. Aan de linkerhand, waar nu een klein beekje uitstroomt, trof men een watermolen aan. Verderop bereikte men weldra aan de linkerhand den eersten ingang van het klooster. Hier stond de kloosterkerk, wellicht een kapel, die voor een ieder bij godsdienstoefeningen openstond.
De tweede, de groote ingang, was veel schooner. Sloeg men, de Zuiderpoort uitgaande, eerst den weg naar Oldenzaal in, dan had men eerst, evenals nu aan de linkerhand weiland, dan den moestuin en den boomgaard van het klooster. Ging men verder door en sloeg men daarna links af, waar nu ongeveer het R.K. kerkhof eindigt, dan begon daar een prachtige lindenlaan. Deze laan doorgaande, kwam men spoedig aan de Witte Poort van het klooster, aan den hoofdingang. In beschrijvingen van het huis wordt gesproken van prachtige standbeelden, heerlijke fonteinen en springbronnen. Op de kaart ziet men nog de St. Johannesmolen, die ook bij het huis behoorde.
Aan de rechterzijde van het pad naar Klein Agelo lag het bekende groote bosch, waarin in 1767 door den laatsten Drost van Twenthe een wildbaan werd aangelegd. Daarin lag ook één der twee jagershuizen op de plaats waar nu 't Café Rolink (‘t Bosch nog genaamd) staat. De geschiedenis van het Klooster staat nauw in verband met die der stad.
De kloosterlingen stonden in voortdurende verbinding met de inwoners van Ootmarsum en tusschen beide werden verschillende overeenkomsten gesloten, zooals uit het oud-archief blijkt. O.a. werd met vastenavond de stad op het klooster van spijs en drank voorzien, wat ‘den vastelavondganck’ heette. Ook na de Reformatie, toen het huis aan de familie van von Heiden behoorde, duurde dit gebruik voort en werd als recht beschouwd.
Gedurende geheel den Tachtigjarigen Oorlog woonden de ridders op het huis. De laatste commandeur was Johan Diederik von Heiden, gestorven in 1669. Deze nam den nieuwen godsdienst aan en kocht de commanderie Ootmarsum voor 30.000 gulden van de Balye van Utrecht. Het onmiddellijk gevolg daarvan was, dat de hofkerk werd gesloten. Vooreerst bleef "de vastelavondganck" nog bestaan, daarna werd overeengekomen, dat de bezitters van het huis spijs en drank in de stad zouden brengen, maar ook dit werd later afgekocht.
De familie von Heiden noemde zich later von Heiden-Hompesch en werd in den adelstand verheven. Een lid dezer familie, Sigismund, Gustaaf, Lodewijk, graaf von Heiden-Hompesch, gestorven in 1790, was de laatste Drost van Twenthe en Salland. Hij staat nog bij het volk bekend als een verschrikkelijk dwingeland. Verschillende rechten, die de stad of het stedelijk bestuur bezat, trok hij aan zich.
De gehate Drostendiensten, die in 1782 werden afgeschaft, zijn nog overal bekend. Ook aan het huis Ootmarsum kwam een einde. In 1811 en 1812 werden gebouw en kerk, landerijen en goederen verkocht of vernietigd.

2. Gasthuis met kapel en officie. Gaat men van de markt de Achterstraat in tot aan den achterkant van het huis van den Heer Oosterwijk, dan komt men aan de plaats, waar de gebouwen dezer stichting begonnen. Aan de overzijde dier straat lag het kerkhof van het gasthuis. Deze stichting, waar armen en vreemdelingen huisvesting vonden, dateert van 1398. Langzamerhand vermaakten velen hunne goederen aan het gasthuis, later Heilig Gasthuis en daarna nog Gasthuis van St. Antonius genoemd. Vele hebben daar huisvesting en verpleging gevonden. In 1571 trof de Bisschop van Deventer er op zijn visitatiereis 20 zieken en onvermogenden aan.
Voor de Hervorming werden er uitsluitend Katholieken opgenomen, daarna personen van elke religie. Uit eene rekening van 1632 blijkt, dat de bezittingen van het gasthuis lagen in: Tilligte, Tubbergen, Haarle, Fleringen, Deurningen, Albergen, Almelo, Zwolle en Munster. Omtrent 1849 zijn alle nog overgebleven bezittingen verkocht en de gelden vereenigd met die van het armengilde.

3. Het Melaatschen Huis. Het z.g. Lazarushuis heeft waarschijnlijk gelegen in de nabijheid en op het terrein van het vroegere klooster en waarschijnlijk werden ook de zieken door de Ridders verpleegd. Een melaatsche mocht 3 maal per week, Zondag, Woensdag en Vrijdag rondgaan om giften op te halen, doch dan gehuld in een bepaald voorgeschreven masker. Omtrent 1580 staat het Lazarushuis nog op de kaart aangegeven.

4. De kapel aan den z.g. Willigendijk lag op een kwartier afstands van de stad, waar nu de kapelgaarde is (zie de kaart.) Het moet een zeer druk bezocht gebedenhuis zijn geweest. In den omtrek van Ootmarsum lagen tijdens de Bisschoppelijke regeering reeds en later vele kasteelen of burchten, o.a. te Tilligte het kasteel Reve, waarvan de naam Borggreve (tegenwoordige boerderij) zal afgeleid zijn. De ridders noemden zich heeren van Tilligte. Na 1500 schijnt deze familie te zijn verdwenen en komt het kasteel aan het Duitsche huis te Ootmarsum.
Van dit kasteel met landerijen werd al in de zestiende eeuw een boerderij gemaakt. Een ander kasteel te Tilligte werd eerst bewoond door de familie van den Berg, later door de Tuars.
Onder Lattrop lag het bekende huis Brekkelenkamp (nog aanwezig,) omstreeks 1600 bewoond door de familie Bentinck. Onder Rossum, waar nu de familie Palthe woont, stond het huis Everlo, dat in 1812 werd afgebroken. Aan deze zijde van Denekamp lag de heerlijkheid Singraven (nog aanwezig), te Albergen niet ver van den tegenwoordigen straatweg Ootmarsum-Almelo lagen de heerlijkheden Weemselo en Kemna.
Beide namen zijn overgegaan op boerenerven en bestaan aldaar nog. Weemselo werd bewoond door de familie van Bevervoorde en Kemna door de familie van denzelfden naam. Te Fleringen lag de heerlijkheid Grubbe, later Herinckhave (nog aanwezig), te Tubbergen de heerlijkheid Eschede (nog aanwezig.) Te Albergen en Weerselo stonden bekende kloosters. Een gedeelte van Albergen wordt nog het Klooster, een gedeelte van Weerselo nog het Stift genoemd.
Een andere merkwaardigheid treft men nog aan onder Volthe, n.l., den Hunenborg, die volgens eenigen dagteekent uit den tijd der Romeinen, volgens anderen een vesting der Hungaren (Magyaren) geweest is. De plaats der nederzetting is nog zeer goed zichtbaar, evenals de gracht, die er eertijds omheen liep. Puin, aldaar opgegraven, wordt in de nabijheid bewaard en bestaat uit dufsleen en een soort baksteen.

Geïllustreerde gids van Ootmarsum en omstreken (1906): het heden

2011-03-15T03:41:00.000-07:00

HET HEDEN.

Uit de geschiedenis van Ootmarsum is ons gebleken, dat de stad in beteekenis is achteruitgegaan. Eene wandeling door haar straten en een kijkje in enkele gebouwen zal ons doen zien, wat er nog rest van vroegere grootheid en wat het heden aanbiedt. Laat ons als punt van uitgang kiezen de splitsing der wegen van Almelo en Oldenzaal. We zien hier de Stoom-Zuivelfabriek Tubantia aan onze linkerhand en komen dan weldra aan den "wal", die om het stadje loopt en waarvan de naam nog een overblijfsel is uit den tijd, toen Ootmarsum nog een vesting was.
Hier stond de Zuiderpoort. Aan het einde van deze straat bevindt zich de R.K. Pastorie. Hier wordt bewaard een verguld zilveren monstrans, afkomstig van het klooster Frenswegen. Deze monstrans, in 1404 door Bernard van Bentheim aan genoemd klooster geschonken, wordt geschat op een waarde van 60.000 gulden.
Bij de Pastorie maakt de straat een scherpen bocht naar rechts; deze inslaande, zien we spoedig voor ons het marktplein, waar ons dadelijk het stadhuis in het oog valt.

Het dagteekent uit het midden der achttiende eeuw. Boven den ingang prijkt het gemeentewapen. Er naast staat een hardsteenen pomp uit denzelfden tijd als het stadhuis. (Een vroeger stadhuis werd bij den algemeenen brand in 1606 vernield.) In het gebouw bevinden zich twee zilveren bekers, afkomstig van het stadszilver; de eene is voorzien van het wapen der stad, waar boven staat: ’S Oetmarscheim’ en daaronder ‘1670’. Nog wordt er bewaard een drinkhoorn met koper beslagen, waarop gegraveerde jachtvoorstellingen staan, benevens het wapen der stad en daaronder: ‘Anno 1663’, en een reep fluweel, waarop in losse zilveren letters: ‘Stadt Oethmersheim’. Deze letters zijn afkomstig van den stadspijper. Eigenaardig is nog een op doek geschilderd portret, voorstellende een koning met ter zijde een gezicht op Ootmarsum. Aan de linkerzijde van dit portret staat:

Odomarus Ko-
ninck der Franncken
fundator der stadt
Othmaersheim so
gestorven in Anno
126.

Een zeer kostbaar archief bevindt zich nog hier, hoewel een gedeelte in 1673 naar Munster werd weggevoerd. Bij den brand in 1606 hebben de charters veel geleden. De oude doop- en trouwboeken zijn ook hier, evenals meestal elders, aanwezig en wel van 1668-1811.

Vervolgen we onzen weg van het marktplein langs de Groote Straat, dan treft ons dadelijk ter linkerzijde een huis met baksteenen gevel en zandsteenen versieringen, waarin een gevelsteen met huismerk en het jaartal 1656.
Een weinig verder rechts passeeren we het huis K No. 92. met het jaartal MDCCXXXXVII in top. Weer komen we nu aan den wal en wel op de plaats, waar voorheen een poort stond. Hier bevinden zich ter eener zijde het postkantoor, ter andere zijde de openbare school. De school draagt aan de voorzijde het ingemetseld wapen der stad, gedekt door een kroon en daaronder ‘1648’. Later is daaronder gebeiteld 1876, slaande op den bouw der school.
De stad hier verlatende, leidt de weg verder naar Denekamp. Aan de splitsing der wegen naar Denekamp en Lage staat de stoomweverij: Twentsche Damast-, Linnen- en Katoenfabriek. Van de markt gaande langs het kerkplein, komen we in een straat, waar aan de rechterzijde het Vincentiusgebouw en wat verder het Radbodusgesticht staat. Loopen we, links afslaande, om het laatstgenoemde gebouw, dan zien we voor ons een van de open putten, z g. bergputten, omdat zij op de hoogste punten der stad voorkomen. Met haar boomen en puthaken leveren zij een eigenaardig gezicht op. Hier weer links afslaande, staan we voor een huis K No. 115, met een eikenhouten balk voor den ingang, waarop staat: "Si Deus pro nobis quis contra nos. Anno
Dni 1573". Deze straat brengt ons weer op het kerkplein, waarop de R.K. kerk staat. De toren der kerk is nog van jonge dagteekening ; in 1842 werd de oude, wegens voorgewende bouwvalligheid, afgebroken. Onderstaand tijdvers boven den ingang, waarin de vette letters den tijd, het jaartal 1843 aangeven, vermeldt de wijziging, welke plaats had, aldus:

Tribus et Sex Secu
Lis detrita turris et
Frontis tecta
fides et pietas
donis gloriose
renevarunt.

De kerk, gewijd aan de Heiligen Simon en Judas, dagteekent uit verschillende tijdperken. Het oudste gedeelte (12de eeuw), was oorspronkelijk Romaansch en omvat het schip, bestaande uit drie beuken en een dwarspand. De middenbeuk en het dwarspand zijn even hoog, de zijbeuken zijn lager en sluiten met lessenaarsdaken tegen de middenbeuk aan. Meer in 't bijzonder vestigen wij de aandacht op dezen bouwaard. Dit gedeelte is meer in Byzantijnschen stijl uitgevoerd en mogelijk van den tijd omtrent 1400. Tegen dit gedeelte aan is in het begin der 15de eeuw een inspringende verlenging van het dwarspand met een koor aangebouwd in verheven Gothischen stijl. Dit koor heeft vijf zijden van een achthoek tot sluiting. De sacristie is gelijktijdig met het koor gebouwd en is geheel in Bentheimer steen opgetrokken.

De kerk heeft 3 ingangen, één aan den westgevel en één in elk der zijbeuken. Die aan de zuidzijde is oorspronkelijk en rijk versierd met staven en pilaren met kapiteelen. Wat de vensters betreft, vindt men nog de oorspronkelijk Gothische traceeringen in het koor en den aanbouw uit dien tijd. De andere ramen, oorspronkelijk Romaansch, waarvan nog sporen aanwezig zijn, werden alle in het midden der achttiende eeuw door groote ramen vervangen. Opmerkelijk zijn aan den zuidkant de oorspronkelijke en rijke bovenomlijstingen der ramen in het dwarspand en bij het raam boven den zuidelijken ingang. Eveneens is opmerkelijk het menschenhoofd tegen den zuidoostelijken kleinen pilaar aan de oostzijde. In het koor vindt men tegen den noordwand bij den ingang tot de sacristie een muurschildering, den boom van Jesse voorstellende. Deze muurschildering komt ook voor in de Buurtkerk te Utrecht,

In de sacristie, met kruisgewelf overdekt, verdient vermelding de piscina met Gothische omlijsting uit den tjjd van den bouw (15e eeuw.) Het altaar is geplaatst in 1871 door Mengelberg, het orgel dagteekent van 181l.

We verlaten de kerk, gaan langs de kazerne der Marechaussée, over de oude Ganzenmarkt naar de Ned. Hervormde Kerk. Het opschrift MDCCCX boven dan ingang, vermeldt het jaar van haar bouw. Binnentredende valt ons oog op een predikstoel uit het einde der 17de eeuw, wit met goud geschilderd en overgebracht uit de oude kerk. Aan den predikstoel is een gegoten koperen lezenaar verbonden, voorzien van een mannen- en vrouwenwapen. Het mannenwapen komt overeen met dat op een grafzerk, liggende voor den predikstoel. Deze grafzerk met volle wapen, omgeven door dertien kwartieren, heeft tot opschrift: ‘Ao. 1669, den 29 Augustii is seer godtsaligh in den Heere ontslapen den Welgeboorne Johan Diderick Baron von Heijden tot Schoenradt, Bruchboeck en Rhede Heere des Huijses Oetmarssen."
Het orgel der kerk dagteekent uit 1781 en is uit de oude kerk overgebracht.

Ootmarsum bezat vroeger een gymnasium, hetwelk een zeer goeden naam had, vooral ten tijde toen de Heer Moquette het rectoraat waarnam. Zeer vele personen, o.a. de Heeren Goeman Borgesius, A. van Laer, de Ranitz, de Savornin Lohman, Grobbe en Geertsema hebben hier gestudeerd. Na het vertrek van den Heer Moquette ging het gymnasium in beteekenis achteruit, hetgeen misschien ook wel veroorzaakt werd door gebrek aan geschikte localiteit. Twee rectoren, de Heeren Gicherie en ten Brink zijn na het vertrek van den heer Moquette in 1862 nog hier geweest, doch aangezien er toen weinig gebruik meer van gemaakt werd is het opgeheven.
Verder had men hier een dameskostschool van Mej. van Koningsveld, welke school eveneens opgeheven werd.
Bij de rechterlijke reorganisatie in 1875 werd het kantongerecht alhier opgeheven; de laatste kantonrechter was de heer Kromhof en de laatste griffier de heer van Delden.
In tegenstelling met menige andere plaats in Twenthe, waar oude gewoonten en gebruiken reeds verloren gegaan zijn, bezit Ootmarsum nog het zoogenaamde Vleugelen met Paschen en het gezang in de Nieuwjaarsnacht. Het vleugelen bestaat hierin, dat de burgerij, groot en klein hand aan hand achter elkander optrekt van de paaschweide naar de stad, onder het zingen van een kerkelijk lied. Hier en daar trekt deze guirlande van menschen door een huis, op een andere plaats om den middenstijl der groote deur. Ten slotte uitkomende op het marktplein voor het stadhuis, wordt, na eenig zingen, de stoet ontbonden.
Ook het branden van het Paaschvuur op de paaschweide wordt hier geregeld ieder jaar gedaan. Schier ontelbaar is het aantal vuren, dat men op dien bewusten avond vanaf den Kuiperberg en Heezeberg kan zien. Op den Oudejaarsavond bij het slaan van 12 uur trekt de burgerij, voorafgegaan door den nachtwacht door de straten, onder het zingen van een heilwensch waarvan het refrein is:

De nachtwacht wenscht met elkaar
Veel heil en zegen in het nieuwe jaar.

Voor belangstellenden zijn de woorden, zoowel van het Paaschlied als van het Oudejaarsavondlied steeds bij ons bestuur kosteloos verkrjjgbaar.